Một khoảng vườn trống mà chưa kịp làm luống, chưa trồng cỏ hay cây, cách giữ đất rẻ và nhanh nhất qua mùa mưa là gieo dày một loại cây họ đậu ngắn ngày (đậu xanh, đậu đen, đậu nho nhe, muồng hoa vàng…), để cây phủ kín mặt đất trong vài tuần, rồi cắt trước khi ra hạt và trải thân lá tại chỗ làm lớp phủ. Đất vừa không trôi, vừa có thêm chất hữu cơ cho mùa sau.
Ở vùng hồ Tà Đùng (xã Tà Đùng, tỉnh Lâm Đồng, trước 7/2025 thuộc Đắk Som, Đắk R'Măng của huyện Đắk Glong, tỉnh Đắk Nông), chuyện vườn trống rất hay gặp: nhà vừa xây xong, đất san còn đỏ trơ; khu vườn mới mua chưa có kế hoạch; mấy luống rau bỏ dở khi chủ về thành phố. Những khoảng đất đó, nếu để trần qua tháng 5, tháng 6, sẽ mất lớp đất mặt trước khi chủ kịp làm gì. Bài này hướng dẫn phủ tạm ở quy mô vườn nhà, không phải kỹ thuật phân xanh cho sản xuất nông nghiệp.
Vì sao chọn cây họ đậu để phủ tạm
Cây phủ tạm cần ba điều: mọc nhanh khi có mưa để sớm che kín mặt đất, dễ kiếm hạt và dễ dọn khi muốn trồng thứ khác. Nhiều loài họ đậu đáp ứng cả ba. Hạt đậu to, gieo vào đất ẩm là nảy mầm sau vài ngày, cây con khoẻ, lá to bản che đất nhanh. Khi đã xong việc, cắt sát gốc là cây không mọc lại mạnh như cỏ.
Cái lợi riêng của họ đậu là bộ rễ có nốt sần chứa vi khuẩn cố định đạm từ không khí. Khi cây được cắt và thân lá phân huỷ trên mặt đất, một phần đạm đó trả lại cho đất. Đây là lý do người làm vườn ở nhiều vùng gọi chúng là cây phân xanh. Với đất đỏ vừa san ủi, mất lớp mặt, đây là cách gây lại độ màu từ từ mà không phải mua nhiều phân.
Cũng cần nói rõ giới hạn: cây phủ tạm không giữ được mái dốc lớn, không thay được băng cỏ hay rãnh dẫn nước. Nó hợp với khoảng đất bằng hoặc dốc nhẹ, bậc vườn đã có, luống bỏ trống. Trên mái gắt, cần thêm lớp phủ rơm và băng cỏ ngang dốc như các bài khác trong danh mục.
Các cây họ đậu thường dùng để phủ tạm
Các loài dưới đây quen thuộc ở các vùng trồng trọt phía Nam và Tây Nguyên. Đặc điểm nêu là đặc điểm chung; tốc độ mọc ở mỗi vườn khác nhau, nên gieo thử trước một mảng.
| Loài | Dáng cây | Ưu điểm | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Đậu xanh, đậu đen | Cây đứng, thấp | Hạt dễ mua, mọc nhanh, vòng đời ngắn | Che đất không dày bằng loài bò; có thể để lại vài khóm lấy hạt ăn |
| Đậu nho nhe (đậu gạo) | Bò lan, phủ dày | Che kín đất tốt trong mùa mưa | Có thể leo lên cây bụi gần đó, cần cắt viền |
| Muồng hoa vàng | Cây đứng, cao hơn, thân hơi gỗ | Mọc khoẻ, nhiều thân lá để phủ, thường được dùng làm phân xanh ở vùng cà phê | Cắt trước khi ra hạt; hạt nhiều loài trong nhóm này không ăn được, giữ xa trẻ nhỏ và vật nuôi |
| Cốt khí | Cây bụi, sống nhiều năm | Hợp làm băng, cắt cành làm phân xanh nhiều lần | Không phải cây phủ ngắn ngày; lá một số loài trong nhóm có chất độc với cá, không vứt xuống ao hồ |
| Lạc dại | Bò sát đất, sống lâu năm | Phủ lâu dài, ít phải cắt | Chậm kín hơn đậu ngắn ngày; xem bài riêng về lạc dại |
Có những loài họ đậu dây leo rất mạnh, như đậu mèo, hay được dùng làm cây phủ ở trang trại lớn. Trong vườn nhà, chúng dễ trùm lên cây hoa, cây con và hàng rào, quả lại có lông gây ngứa ở một số giống. Nếu không có kinh nghiệm, nên tránh.
Gieo một khoảng đất trống từng bước
Thời điểm tốt nhất là sau vài trận mưa đầu mùa, khi đất đã ẩm sâu. Gieo sớm quá vào cuối mùa khô thì phải tưới; gieo muộn giữa mùa mưa dầm thì hạt dễ thối, đất lại đã trôi bớt.
- Dọn sơ. Nhặt đá to, rễ cỏ tranh, rác xây dựng. Không cần cuốc lật sâu; chỉ cào xới nhẹ lớp mặt vài phân cho hạt có chỗ bám.
- Bón lót ít phân hữu cơ hoai nếu đất là đất san trơ. Trộn nhẹ vào lớp mặt. Đất vườn cũ còn mùn thì không cần.
- Gieo theo hàng ngang dốc. Rạch rãnh nông chạy ngang dốc, gieo hạt dày trong rãnh, hàng cách hàng chừng hai gang tay. Trên đất bằng có thể gieo vãi rồi cào lấp.
- Lấp mỏng và phủ rơm thưa. Lớp rơm thưa giữ ẩm và che hạt khỏi chim, gà, đồng thời giữ đất trong mấy tuần đầu khi cây còn nhỏ.
- Làm vài hàng chặn tạm ở chỗ dốc. Cành cây, bó cỏ khô đặt ngang dốc ghim cọc, cách vài mét một hàng.
- Dặm chỗ hở sau một, hai tuần. Chỗ hạt không lên, gieo lại ngay để mặt đất kín đều.
Nên giữ lại một gói hạt nhỏ, ghi ngày gieo và loài. Lần sau sẽ biết loài nào hợp với vườn mình, mọc kín sau bao lâu.
Cắt, trải và vùi: dùng cây phủ cho đúng lúc
Thời điểm cắt tốt nhất là khi cây đang ra hoa rộ, trước khi kết hạt. Lúc này thân lá nhiều nhất, còn mềm, phân huỷ nhanh; nếu để ra hạt, cây chuyển chất dinh dưỡng vào hạt và hạt rụng xuống sẽ mọc thành cây dại mùa sau. Với đậu xanh, đậu đen, nhiều người để lại vài khóm cho ra quả để lấy hạt ăn hoặc làm giống, phần còn lại cắt.
Cách dùng đơn giản nhất ở vườn nhà là cắt sát gốc, trải toàn bộ thân lá tại chỗ thành lớp phủ, để rễ lại trong đất. Rễ mục dần, để lại những đường rỗng giúp nước thấm sâu. Nếu định trồng luống rau, luống hoa ngay sau đó, vạch lớp thân lá ra đúng chỗ trồng, trồng xong kéo lại quanh gốc. Không cần cuốc vùi: cuốc lật giữa mùa mưa lại làm đất tơi dễ trôi.
Ở đất bằng, bậc vườn rộng, cuối mùa mưa có thể vùi nông thân lá vào lớp đất mặt nếu muốn chuẩn bị luống cho mùa sau. Vùi xong nên chờ vài tuần cho thân lá phân huỷ bớt rồi mới gieo hạt rau, vì giai đoạn đầu phân huỷ có thể làm cây con chậm lớn. Muốn đưa phần thân lá vào đống ủ compost thì xem hướng dẫn ở danh mục đất và phân compost.
Những lỗi hay gặp khi phủ tạm bằng cây
Gieo thưa cho tiết kiệm hạt. Cây phủ chỉ có tác dụng khi kín. Gieo thưa thì giữa các cây vẫn là đất trần, cỏ dại chen vào, mất cả hai mục đích.
Để cây ra hạt rồi mới cắt. Hạt rụng thành cây dại ở luống sau, lại mất phần lớn lợi ích cải tạo đất. Nên đặt lịch cắt hoặc nhờ người trông nhà cắt khi thấy hoa.
Trồng loài leo mạnh sát cây hoa, hàng rào. Dây leo trùm lên cây khác, che nắng, làm gãy cành. Loài bò lan nên trồng ở khoảng trống xa cây cảnh, có viền cắt.
Nghĩ cây phủ thay được rãnh dẫn nước. Nước từ mái nhà, sân bê tông đổ dồn về sẽ cuốn cả cây con. Chặn nguồn nước tập trung trước, gieo cây phủ sau.
Thả gà ngay sau khi gieo. Gà bới hạt và mổ mầm non. Rào tạm hoặc nhốt gà vài tuần đầu.
Một mùa phủ tạm trong vườn của nhà ở xa
Với chủ nhà nghỉ mỗi tháng lên một lần, cây phủ tạm là cách giữ đất không đòi hỏi có mặt thường xuyên. Một lịch giả định có thể như sau: chuyến lên đầu mùa mưa thì dọn sơ, gieo hạt, phủ rơm thưa; chuyến sau, khoảng một tháng, dặm chỗ hở, cắt viền nếu cây bò lan ra lối đi; chuyến thứ ba khi cây ra hoa thì cắt và trải tại chỗ. Giữa các chuyến, người trông nhà chỉ cần báo nếu có rãnh nước mới hay gà, bò vào phá.
Đến cuối mùa mưa, khoảng đất ấy đã có một lớp thân lá đang mục, đất dưới ẩm và tối màu hơn. Mùa khô đến, giữ nguyên lớp phủ đó; chuyến lên cuối mùa khô có thể bắt đầu làm luống hoặc trồng cây thật sự. Vườn chưa có kế hoạch rõ thì cứ lặp lại thêm một mùa nữa, đất sẽ tốt dần lên thay vì trôi dần đi.
Phủ tạm trên đất vừa xây nhà
Đất quanh nhà mới xây thường lẫn vữa, gạch vụn, bị xe nén chặt. Trước khi gieo, nhặt sạch vật liệu xây dựng nhìn thấy được, xới tơi lớp mặt ở những chỗ bị nén. Nếu đất chặt cứng, gieo những loài rễ khoẻ như muồng hoa vàng sẽ giúp phá lớp nén từ từ. Kiên nhẫn một hai mùa, đất xây dựng có thể thành đất vườn.Cây phủ tạm cạnh chỗ ở: tiếng ếch, ong bướm, trẻ nhỏ và vật nuôi
Thêm một chuyện nhỏ: nếu khoảng phủ nằm ngay dưới cửa sổ phòng ngủ hay sát hiên, mùa mưa nó là chỗ ếch nhái kêu đêm và muỗi trú. Người ở lâu thấy vui tai, nhưng khách thành phố có khi khó ngủ. Đặt khoảng phủ lùi ra phía vườn, chừa một dải cỏ phát thấp sát nhà là đỡ được phần lớn.
Một khoảng đậu đang ra hoa là chỗ ong, bướm và nhiều loài côn trùng có ích lui tới. Trong vườn nhà, đó là lợi ích phụ đáng kể: ong ghé hoa đậu cũng ghé luôn hoa bí, hoa ớt, hoa cây ăn trái gần đó. Nếu nhà có người dị ứng ong đốt, nên đặt khoảng phủ tạm xa hiên, xa chỗ ngồi chơi, và cắt cây ngay khi ra hoa rộ thay vì để hoa kéo dài.
Trẻ nhỏ thích chơi trong những khoảng cây xanh cao ngang người. Đậu xanh, đậu đen không có gì đáng ngại, nhưng với muồng hoa vàng và các loài phân xanh khác, hạt và quả không phải thức ăn: nên dặn trẻ không bứt quả, không nhai hạt, và cắt cây trước khi kết quả. Nếu không chắc cây mọc lên là loài gì, đừng để trẻ hái ăn bất cứ quả hạt nào trong khoảng phủ.
Với vật nuôi, gà và chó hay nằm, bới trong thảm cây mát. Gà bới làm hở đất, nên quây tạm khoảng phủ trong vài tuần đầu. Trâu bò, dê trong thôn có thể vào gặm nếu vườn không rào; thảm đậu non là thức ăn ngon với chúng. Nhà ở sát đường đi chăn thả thì nên có rào tạm hoặc chọn khoảng đất phía trong vườn để phủ, đỡ mất công gieo lại.
Câu hỏi thường gặp
Cây họ đậu phủ đất có làm chua đất không?
Cây phủ không làm đất chua đi rõ rệt; khi phân huỷ, thân lá còn bổ sung chất hữu cơ và một phần đạm. Đất đỏ vùng cao vốn thường hơi chua, nếu cần điều chỉnh thì đo thử bằng bộ thử đơn giản và xử lý theo hướng dẫn ở danh mục đất và phân.
Có thể vừa phủ tạm vừa lấy đậu ăn không?
Được với đậu xanh, đậu đen, đậu nho nhe: để lại một số khóm cho ra quả để hái, phần lớn còn lại cắt khi ra hoa. Hạt của những loài phân xanh khác như muồng hoa vàng thì không dùng làm thức ăn.
Gieo cây phủ có cần tưới không?
Gieo đúng lúc sau vài trận mưa đầu mùa thì thường không cần tưới, mưa đủ cho cây mọc. Nếu gieo sớm khi mưa còn thất thường, tưới nhẹ vài lần trong tuần đầu cho hạt nảy mầm đều.
Muốn trồng cỏ sân sau này thì có nên gieo đậu trước không?
Có, một mùa cây họ đậu giúp đất tơi và giàu mùn hơn, cỏ sân trồng sau sẽ bén nhanh. Cắt đậu, trải thân lá, chờ phân huỷ bớt rồi trồng cỏ vào đầu mùa mưa năm sau hoặc khi có thể tưới.
Cây phủ có thu hút rắn không?
Thảm cây dày, ẩm ở bất kỳ loại nào cũng có thể là chỗ trú của rắn, chuột, nhất là gần bìa rừng. Giữ cây phủ cách xa lối đi chính và hiên nhà, đi ủng khi cắt, gõ bụi trước khi cúi tay vào.