Với vườn rau nhỏ trên đồi Tà Đùng, một mái che mưa bằng tấm nhựa trong giúp rau lá mềm qua mùa mưa dầm, còn một tấm lưới che nắng căng phía trên và phía tây giúp rau bớt héo trong nắng gió mùa khô. Khung đơn giản bằng tre hoặc ống sắt là đủ, nhưng phải chằng néo chắc vì gió giật đầu mùa mưa ở đồi trống có thể lật cả mái. Mái che phải thoáng hai đầu, cao vừa đủ để làm việc bên dưới, và tháo được khi không cần.
Vùng hồ thuộc xã Tà Đùng, tỉnh Lâm Đồng (trước 1/7/2025 là xã Đắk Som và Đắk R'Măng, huyện Đắk Glong, tỉnh Đắk Nông). Đây là chuyện của vườn bếp gia đình vài luống, không phải nhà màng sản xuất. Ở quy mô ấy, cái cần là thứ gì rẻ, làm được trong một hai buổi, chịu được gió hồ và không làm khu vườn trông như công trường.
Khi nào cần che, khi nào không
Phần lớn rau trong vườn bếp không cần che nếu trồng đúng mùa: rau muống, mồng tơi, rau ngót mùa mưa; cải, xà lách mùa khô. Che chỉ cần khi muốn trồng trái mùa, hoặc khi vị trí vườn quá khắc nghiệt: sườn tây trống trải, đỉnh đồi lộng gió, chỗ trũng hứng nước mái.
Mùa mưa, mái che giúp những loại lá mỏng như xà lách, cải, rau thơm lá mềm như húng quế không bị dập vì giọt mưa lớn, không bị ướt lá suốt nhiều ngày liền. Lá khô nhanh hơn thì ít nấm bệnh hơn. Mùa khô, lưới che giảm bớt cường độ nắng giữa trưa và chiều, giảm gió trực tiếp, đất dưới lưới giữ ẩm lâu hơn. Với chủ nhà ở xa, chính lớp che này nhiều khi quyết định luống rau còn sống hay đã héo khi trở lại vào cuối tuần.
Cũng nên nhớ rằng che là giải pháp cho một vài luống, không phải cho cả vườn. Phần lớn khu vườn bếp nên được thiết kế để sống thuận theo mùa; mái che và lưới chỉ dành cho những luống mình thật sự muốn kéo dài mùa, như vài luống xà lách, một kệ rau thơm lá mềm. Bớt khung lều trên sườn đồi thì khu vườn cũng nhẹ mắt hơn khi nhìn từ hiên nhà.
Cũng có những lúc mái che gây hại: che kín quá, dưới mái nóng và ẩm như cái lồng, rệp và nấm còn phát mạnh hơn. Che quá tối, rau vươn dài, lá nhạt. Vì vậy nguyên tắc là che vừa đủ, thoáng hai đầu, và tháo khi hết cần.
Chọn vật liệu che
Bảng dưới so sánh các vật liệu che hay dùng ở vườn nhà. Không nêu hãng hay giá; mua ở cửa hàng vật tư nông nghiệp, hỏi rõ độ bền dưới nắng.
| Vật liệu | Dùng cho | Ưu điểm | Nhược điểm |
|---|---|---|---|
| Màng nhựa trong loại dùng cho nông nghiệp | Mái che mưa | Chặn mưa, vẫn cho ánh sáng qua | Nóng dưới mái nếu kín, rách khi gió giật nếu căng không đều |
| Tấm nhựa cứng trong, dạng lượn sóng | Mái che mưa bền hơn | Chắc, ít rách, lắp gọn | Nặng hơn, cần khung chắc, đắt hơn màng |
| Lưới che nắng | Che nắng mùa khô | Giảm nắng gắt, gió vẫn lùa, nhẹ | Không chặn mưa; chọn độ che vừa phải |
| Lưới chắn côn trùng mắt nhỏ | Phủ luống rau ăn lá | Chặn bướm đẻ trứng, chặn gà | Giảm thoáng, phải mở khi chăm |
| Phên tre, lá dừa khô | Che nắng tạm, chắn gió | Rẻ, sẵn có, hợp cảnh | Mục nhanh, cần thay |
Lưới che nắng có nhiều mức che khác nhau. Với rau ăn lá ở vùng hồ, lưới che quá dày làm rau thiếu sáng; chọn mức vừa phải, và nếu không chắc thì thử một đoạn trước.
Dựng một mái che mưa đơn giản cho một hai luống
Mẫu dưới là kiểu mái lệch hoặc mái vòm thấp phủ trên một hai luống rau, khung tre hoặc ống sắt mạ kẽm. Làm vào cuối mùa khô để kịp trước giông đầu mùa.
- Đo luống, tính khung rộng hơn luống mỗi bên một chút để nước mái rơi ra ngoài luống, xuống rãnh.
- Cắm cột ở bốn góc và dọc hai cạnh dài, chôn sâu, nện chặt; nếu làm mái lệch thì cho mái dốc về phía có rãnh thoát, để nước mái không đổ ngược vào luống.
- Gác xà và kèo bằng tre hoặc ống, buộc chắc bằng dây thép bọc nhựa hoặc kẹp; nếu làm mái vòm, uốn ống nhựa dày hoặc tre non cắm hai đầu xuống đất.
- Phủ màng từ phía gió thổi tới, căng đều, kẹp mép vào khung bằng nẹp hoặc kẹp nhựa, không đục lỗ màng ở chỗ chịu lực.
- Để hở hai đầu hồi và một khe dọc đỉnh nếu được, để hơi nóng và ẩm thoát ra.
- Chằng néo: dây chéo từ đỉnh khung xuống cọc đóng sâu ngoài khung ở cả hai phía, nhất là phía gió.
- Đào rãnh hứng nước mái dọc hai mép, dẫn ra đường thoát chung của vườn.
Chiều cao: đủ để ngồi xổm hoặc cúi làm việc dưới mái mà đầu không chạm màng; cao quá thì hứng gió nhiều, thấp quá thì nóng và khó chăm.
Chịu gió đồi: những lỗi làm bay mái
Màng căng không đều. Chỗ chùng phần phật trong gió, vài ngày là rách. Căng đều khi trời mát, vì nắng làm màng giãn ra.
Không chằng néo. Khung tre nhẹ cộng màng nhựa như cánh diều. Gió giật trước giông có thể nhấc cả khung. Dây chằng chéo xuống cọc là bắt buộc.
Mái hướng sai. Mái lệch quay mặt cao về phía gió sẽ hứng gió như cánh buồm. Đặt phía thấp của mái về phía gió thổi tới.
Khung quá cao so với luống. Càng cao càng hứng gió. Vườn bếp chỉ cần đủ cao để làm việc.
Không tháo trước báo giông lớn. Khi có tin thời tiết xấu kéo dài, cuộn màng lại buộc vào khung. Mất một buổi cuộn còn hơn mất cả màng lẫn rau.
Mép màng có cạnh sắc ở khung. Đầu dây thép, mắt tre, đinh nhô ra cọ vào màng mỗi khi gió lay, vài tuần thành lỗ. Bọc các điểm tiếp xúc bằng một đoạn ống nhựa xẻ dọc hoặc băng vải.
Tận dụng hiên nhà và giàn sẵn có
Không phải lúc nào cũng phải dựng khung mới. Nhiều căn nhà vườn trên đồi có mái hiên sâu, giàn hoa giấy, giàn bầu bí cũ, mái che chỗ để xe. Một luống rau hẹp hoặc kệ chậu đặt dọc mép hiên phía có nắng sáng đã được mái nhà che mưa trực tiếp mà vẫn nhận ánh sáng xiên. Đây thường là chỗ tốt nhất cho xà lách và rau thơm lá mềm trong mùa mưa.
Một giàn leo bằng tre hay sắt sẵn có có thể phủ thêm một tấm màng nhựa trong ở phần trên cùng vào mùa mưa, tháo ra vào mùa khô và thay bằng lưới che nắng. Tận dụng kết cấu có sẵn giúp khu vườn gọn mắt hơn, không mọc thêm những khung lều nhựa rải rác khắp sườn đồi.
Chỉ cần nhớ một điều: chỗ nước mái hiên đổ xuống. Đặt luống hay chậu ngay dưới đường nước mái xối là tự chuốc úng. Hoặc làm máng hứng dẫn nước ra xa, hoặc đặt luống lùi vào trong một chút so với mép mái.
Cất giữ và bảo trì sau mỗi mùa
Màng nhựa và lưới phơi nắng gió liên tục sẽ giòn, bạc màu, giảm tuổi thọ nhanh. Khi hết mùa cần che, tháo xuống, rửa sạch bụi đất, phơi khô hoàn toàn rồi cuộn lại, cất ở chỗ tối, khô, xa chuột. Một tấm màng cất đúng cách dùng được thêm vài mùa nữa.
Khung tre nên kiểm ở chân cột: phần chôn đất mục nhanh nhất. Thay cột mục trước mùa mưa, khi đất còn khô dễ đào. Khung ống sắt thì kiểm rỉ ở chỗ nối, sơn lại nếu cần. Dây chằng thay mới mỗi năm, vì dây phơi nắng mục từ bên trong mà nhìn ngoài vẫn còn tốt.
Màng và lưới hỏng không thể dùng nữa thì gom lại, bỏ đúng chỗ thu gom rác, không đốt và không vứt xuống dốc. Mảnh nhựa vụn bị gió cuốn đi có thể trôi xuống mặt hồ.
Trước khi dựng lại vào mùa sau, trải màng ra kiểm dưới ánh sáng: chỗ nào có lỗ nhỏ thì dán băng keo chuyên dùng cho màng nông nghiệp ở cả hai mặt, chỗ nào giòn bạc thì cắt bỏ, ghép đoạn mới. Một buổi chuẩn bị cuối mùa khô giúp mái che sẵn sàng đúng lúc cơn giông đầu tiên kéo tới, thay vì phải chạy đi mua màng giữa lúc mưa đã dầm.
Lưới che nắng cho mùa khô
Lưới che nắng làm việc khác mái che mưa: nó không chặn nước mà làm dịu nắng và gió. Kiểu đơn giản nhất là căng lưới phẳng trên đầu luống, cao vừa người cúi làm, kèm một mảnh buông xuống phía tây để chặn nắng chiều xiên. Vì lưới thoáng, gió đi qua được nên ít bị giật bay hơn màng nhựa, nhưng vẫn cần buộc chắc.
Che toàn ngày không cần thiết. Rau cần nắng sáng; lưới chỉ cần che từ giữa trưa đến chiều. Nếu khung cho phép, căng lưới trên dây để kéo ra kéo vào như rèm: sáng kéo lại cho rau nhận nắng, trưa kéo ra che. Với người ở thường trực thì làm được, với chủ nhà ở xa thì để cố định phần phía tây và bỏ trống phía đông là cách dung hoà.
Khi mùa mưa về, tháo lưới hoặc cuộn gọn lên. Lưới để suốt mùa mưa làm luống tối thêm trong những ngày vốn đã âm u, rau vươn dài, lá yếu.
Che côn trùng và gà: lưới phủ sát luống
Một tấm lưới mắt nhỏ phủ sát trên luống rau ăn lá, căng trên vài vòng cung tre thấp, là cách chặn bướm của sâu tơ, sâu xanh đẻ trứng lên lá cải, đồng thời chặn gà bới luống mới gieo. Với rau cải, đây là cách giảm sâu hiệu quả mà không dùng thuốc, nếu phủ ngay từ khi gieo và mép lưới được chặn kín xuống đất.
Nhược điểm là mỗi lần tưới, làm cỏ, hái rau phải mở lưới, và dưới lưới hơi ẩm hơn. Mùa mưa nên dùng lưới thưa hơn hoặc mở bớt để thoáng. Lưới phủ không cản được ốc sên bò từ đất lên, nên vẫn phải giữ quanh luống sạch cỏ. Các cách xử lý sâu bệnh khác có ở danh mục sâu bệnh vườn nhà của trang.
Khung vòm cho lưới phủ làm bằng tre chẻ uốn cong hoặc ống nhựa mềm cắm hai đầu xuống đất hai bên luống, cách nhau chừng một sải tay. Mép lưới chặn bằng gạch, đá hoặc vùi đất. Để một đầu lưới buộc kiểu thắt túi để mở ra vào dễ, khỏi phải gỡ hết gạch mỗi lần hái rau.
Câu hỏi thường gặp
Có cần làm nhà màng cho vườn rau gia đình không?
Thường không cần. Vườn bếp vài luống chỉ cần mái che mưa đơn giản cho rau lá mềm khi trồng trái mùa và lưới che nắng mùa khô. Nhà màng kín tốn kém, dễ nóng ẩm, và trên đồi lộng gió đòi hỏi kết cấu chắc chắn hơn nhiều.
Mái che mưa cho rau nên dùng tấm gì?
Màng nhựa trong loại dùng trong nông nghiệp hoặc tấm nhựa cứng trong dạng lượn sóng. Cả hai đều chặn mưa mà vẫn cho ánh sáng qua. Màng rẻ và nhẹ nhưng dễ rách khi gió; tấm cứng bền hơn nhưng cần khung chắc.
Làm sao để mái che rau không bị gió thổi bay?
Căng màng đều, chằng dây chéo từ khung xuống cọc đóng sâu ở cả hai phía, đặt phía thấp của mái về hướng gió thổi tới, giữ khung thấp vừa đủ làm việc, và cuộn màng lại khi có báo giông lớn.
Lưới che nắng nên che cả ngày không?
Không cần. Rau cần nắng sáng. Lưới chủ yếu che từ trưa đến chiều và phía tây, nơi nắng gắt nhất mùa khô. Nếu căng được kiểu rèm kéo thì sáng mở, trưa kéo ra che. Mùa mưa nên tháo hoặc cuộn gọn.
Lưới chắn côn trùng có giúp giảm sâu trên rau cải không?
Có, nếu phủ ngay từ lúc gieo và chặn kín mép xuống đất. Lưới ngăn bướm đẻ trứng lên lá nên giảm sâu tơ, sâu xanh đáng kể. Lưới không cản ốc sên từ đất bò lên, nên vẫn cần giữ quanh luống sạch cỏ.
Dưới mái che rau bị nóng và ẩm thì làm sao?
Mở hai đầu hồi, chừa khe thoáng ở đỉnh, hạ thấp bớt phần màng buông xuống hai bên, trồng thưa hơn. Ngày nắng sau mưa nên cuộn bớt màng cho rau thoáng. Mái che chỉ nên chặn mưa trên đầu, không bọc kín luống.