Trồng rau trong thùng xốp hay chậu trên hiên nhà quanh hồ Tà Đùng hợp nhất cho rau thơm, hành lá, rau ăn lá ngắn ngày và vài cây gia vị. Bốn điều quyết định: thùng đủ sâu và có lỗ thoát nước ở đáy; đất trộn nhẹ, nhiều mùn, không dùng đất đỏ nguyên; chỗ đặt có nắng sáng mà khuất gió hồ; và tưới đều vì chậu khô nhanh hơn luống. Ưu điểm lớn là dời được: mưa dầm thì kéo vào dưới mái, nắng gắt thì kéo vào bóng.
Vùng hồ nay là xã Tà Đùng, tỉnh Lâm Đồng (trước 1/7/2025 là xã Đắk Som và Đắk R'Măng, huyện Đắk Glong, tỉnh Đắk Nông). Nhiều căn nhà nghỉ, villa, homestay trên đồi có hiên rộng, sân lát, ban công nhìn ra hồ nhưng ít đất phẳng cho luống rau. Chậu và thùng xốp là cách có rau sát bếp mà không phải đào đất dốc. Bài này nói về chậu ngoài hiên; việc tưới chậu chi tiết trong mùa khô có bài riêng ở danh mục tưới của trang.
Rau nào hợp trồng chậu, rau nào không
Rất hợp: rau thơm. Húng quế, húng lủi, tía tô, kinh giới, rau răm, ngò, hành lá, hẹ đều sống tốt trong chậu vừa, cắt lứa này mọc lứa khác. Đặt sát bếp là tiện nhất.
Hợp: rau ăn lá ngắn ngày. Cải ngọt, cải bẹ, xà lách, rau dền, mồng tơi trồng thùng xốp được, thu hoạch sau vài tuần đến hơn một tháng tuỳ loại.
Hợp nếu thùng đủ sâu: cây gia vị. Ớt, sả, lá lốt, gừng trồng thùng sâu được, nhưng cần thùng lớn hơn và tưới đều hơn.
Kém hợp: cây leo lớn và rau củ to. Bí, mướp, khoai lang cần nhiều đất, rễ lan rộng; trồng chậu cho ít mà tốn công. Để những cây này ra đất.
Không hợp: cây cần đất sâu và rất nhiều nước. Rau muống trồng chậu được nhưng cần giữ nước gần như liên tục; trên hiên gió mùa khô rất tốn nước.
Chọn thùng, chậu theo loại rau
Độ sâu của thùng quyết định rễ đi được bao xa và đất giữ ẩm bao lâu. Bảng dưới gợi ý độ sâu thường dùng ở vườn nhà; thùng càng nhỏ, càng khô nhanh trên hiên gió.
| Loại rau | Độ sâu đất gợi ý | Loại thùng hay dùng | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Rau mầm, hành lá, hẹ | Nông, khoảng một gang tay | Khay, chậu nông, thùng xốp cắt thấp | Khô rất nhanh, nên đặt chỗ bớt gió |
| Rau thơm, xà lách, cải | Khoảng một gang tay rưỡi đến hai gang | Thùng xốp thường, chậu nhựa vừa | Phần lớn rau trồng chậu thuộc nhóm này |
| Ớt, lá lốt, sả | Sâu hơn, khoảng hai đến ba gang tay | Thùng xốp lớn, chậu sâu, thùng nhựa cũ | Cây sống nhiều tháng, cần đất nhiều |
| Gừng, nghệ | Sâu và rộng | Thùng lớn, bao trồng cây | Củ cần chỗ phát triển ngang |
Thùng xốp nhẹ, cách nhiệt tốt nên đất bên trong ít bị nung nóng hơn chậu nhựa mỏng màu đen. Nhược điểm là giòn, gió lớn dễ thổi lật thùng nhẹ, và sau một hai năm dưới nắng thì mủn vỡ. Chậu sành, chậu đất nung nặng, ổn định hơn trước gió nhưng khô nhanh hơn qua thành chậu.
Chuẩn bị một thùng rau từ đầu
Các bước dưới viết cho thùng xốp, áp dụng tương tự cho chậu nhựa, thùng nhựa cũ.
- Khoan lỗ thoát nước ở đáy, nhiều lỗ nhỏ rải đều và vài lỗ ở thành sát đáy. Đây là bước quan trọng nhất; thùng không lỗ là thùng úng rễ trong mùa mưa.
- Kê đáy thùng lên gạch, thanh gỗ hoặc chân kê, để nước thoát ra được và đáy thùng không dính sàn.
- Lót đáy một lớp mỏng sỏi nhỏ, mảnh sành vỡ hoặc xơ dừa thô để lỗ không bị đất bít.
- Đổ đất trộn nhẹ: đất mặt tơi trộn nhiều phân hữu cơ hoai, phân trùn, thêm trấu hun hoặc xơ dừa đã xả chát cho nhẹ và thoáng. Không dùng nguyên đất đỏ, vì trong thùng nó sẽ chặt như gạch.
- Chừa mép khoảng hai đốt ngón tay từ mặt đất tới miệng thùng để tưới không tràn.
- Tưới đẫm cho tới khi nước chảy ra lỗ đáy, chờ ráo rồi mới gieo hạt hoặc trồng cây con.
- Phủ mặt bằng một lớp rơm vụn, vỏ trấu, xơ dừa khi cây đã lên, để giữ ẩm.
Đất trong thùng nghèo đi nhanh hơn đất luống vì mỗi lần tưới, chất dinh dưỡng trôi ra lỗ đáy. Sau mỗi lứa rau, trộn thêm một ít phân hữu cơ hoai hoặc phân trùn vào lớp đất mặt trước khi gieo tiếp.
Đặt thùng rau ở đâu trên một căn nhà nhìn ra hồ
Hiên nhà nhìn ra hồ thường là chỗ đẹp nhất và cũng là chỗ lộng gió nhất. Gió hồ mùa khô thổi đều cả ngày làm lá rau mất nước nhanh, đất trong thùng khô trắng chỉ sau một buổi. Nếu có thể, đặt thùng rau ở hiên phía sau, hiên hông khuất gió, cạnh bếp, chứ không phải ở lan can mặt hồ.
Rau cần nắng: phần lớn rau ăn lá và rau thơm cần ít nhất vài giờ nắng trực tiếp mỗi ngày, tốt nhất là nắng buổi sáng. Hiên quay hướng đông thường lý tưởng: nắng sáng dịu, chiều có bóng nhà che. Hiên hướng tây thì nắng chiều mùa khô gắt, cần lưới che nhẹ hoặc chuyển thùng vào trong bóng sau trưa. Dưới mái hiên sâu quá, rau thiếu sáng sẽ vươn dài, lá mỏng nhạt.
Một kệ nhiều tầng bậc thang đặt sát tường giúp xếp được nhiều thùng trên một khoảng hiên hẹp, tầng trên cho rau ưa nắng, tầng dưới cho rau chịu bóng một phần như lá lốt, ngò gai. Kệ phải vững, chân kê chắc, tựa tường hoặc buộc vào cột vì gió đồi có thể xô đổ cả kệ khi thùng còn ướt nặng.
Thùng rau trước gió hồ và mưa giông
Chặn thùng không bị thổi lật. Thùng xốp nhẹ, khi đất khô càng nhẹ. Xếp thùng sát nhau thành cụm, chặn bằng gạch, hoặc đặt thùng vào khung gỗ thấp. Đừng để thùng đơn lẻ ở mép lan can.
Đưa thùng vào trong khi có báo giông. Mưa giông đầu mùa kèm gió giật và có khi mưa đá có thể làm dập nát rau non trong vài phút. Thùng di động là lợi thế: kéo vào dưới mái trước giông.
Mùa mưa dầm kê cao, che mái. Những đợt mưa dầm nhiều ngày làm đất trong thùng sũng nước, rau ăn lá dễ thối gốc. Kê thùng cao hơn, kéo vào dưới mái hiên có ánh sáng, hoặc che một tấm mái nhựa trong.
Không đặt thùng dưới máng xối. Nước mái xối thẳng vào thùng làm trôi đất, gãy rau. Kiểm chỗ nước mái đổ xuống trước khi xếp thùng.
Gieo hạt và trồng cây con trong thùng
Rau trong thùng có thể gieo thẳng hoặc trồng cây con. Mỗi cách hợp với một nhóm rau; làm đúng giúp tiết kiệm hạt và tránh thùng rau mọc lởm chởm.
- Gieo thẳng cho rau hạt nhỏ, mọc dày như cải, dền, rau mầm, ngò: rải hạt đều trên mặt đất ẩm, phủ một lớp đất mỏng hoặc trấu, tưới bằng bình phun sương để hạt không trôi.
- Ươm cây con cho xà lách, ớt, húng quế: gieo vào khay hoặc cốc nhỏ dưới mái hiên, khi cây có vài lá thật thì trồng sang thùng, mỗi cây cách nhau đủ cho tán lá khi lớn.
- Giâm cành cho húng lủi, rau răm, tía tô, rau ngót: cắm đoạn ngọn có vài đốt vào đất ẩm, để chỗ râm vài ngày cho ra rễ.
- Tỉa thưa khi cây mọc dày: nhổ bớt cây con yếu, giữ khoảng cách đều; cây nhổ ra ăn được như rau mầm.
- Che nhẹ những ngày đầu sau khi gieo hoặc trồng bằng một tấm lưới hay tàu lá, nhất là trong mùa khô gió.
Với thùng rau ăn lá, gieo gối đầu theo thùng: mỗi hai tuần gieo một thùng mới, để luôn có một thùng đang ăn. Cách này ở hiên nhà còn dễ làm hơn ngoài vườn.
Lỗi hay gặp khi trồng rau thùng trên hiên vùng đồi
Tưới theo lịch cứng thay vì theo đất. Mùa mưa, đất thùng còn ướt mà vẫn tưới theo thói quen, rau thối gốc; mùa khô gió, tưới một lần sáng không đủ. Chọc ngón tay xuống đất để quyết định.
Đặt thùng ở mép lan can mặt hồ. Gió hồ thổi khô đất, lật thùng; giọt nước tưới tràn xuống tầng dưới. Chỗ đẹp nhất thường không phải chỗ trồng rau tốt nhất.
Thùng quá nông cho cây sống lâu. Ớt, sả, lá lốt trong thùng nông còi cọc, khô héo giữa trưa. Cây sống nhiều tháng cần thùng sâu.
Trồng quá dày. Rau chen nhau, thiếu thoáng, mùa mưa dễ bệnh nấm. Tỉa thưa sớm, ăn phần nhổ bỏ.
Dùng mãi một lớp đất. Đất thùng nghèo đi sau mỗi lứa; không bổ sung mùn thì lứa sau kém hơn lứa trước rõ rệt. Cứ vài lứa, đổ đất ra tấm bạt, trộn thêm phân hữu cơ hoai, nhặt bỏ rễ cũ rồi đổ lại.
Để thùng xốp mủn vỡ rơi ra vườn. Vụn xốp nhẹ, gió cuốn đi khắp sườn đồi, xuống cả mặt hồ. Thay thùng khi thành đã giòn, gom thùng hỏng bỏ đúng chỗ thu gom rác.
Rau chậu khi chủ nhà ở xa
Rau chậu đẹp ở chỗ dễ di chuyển nhưng khó ở chỗ khô nhanh. Với chủ nhà lên cuối tuần, chậu rau nhỏ trên hiên lộng gió mùa khô thường héo ngay giữa tuần nếu không có người tưới. Có ba cách giảm rủi ro: dùng thùng lớn và sâu hơn để đất giữ nước lâu hơn, đặt thùng chỗ khuất gió và có bóng chiều, và gom thùng lại thành cụm để chúng che gió cho nhau.
Một cách đơn giản khác là đặt dưới mỗi thùng một khay hứng nước nông chỉ trong mùa khô, để nước tưới thừa đọng lại cho đất hút ngược lên. Mùa mưa nhất định phải bỏ khay này đi, nếu không rễ sẽ ngâm nước. Người trông nhà có thể tưới mỗi ngày một lần vào sáng sớm, chỉ mất vài phút cho cả cụm thùng.
Nếu đã có hệ thống tưới nhỏ giọt hẹn giờ cho vườn, kéo một nhánh nhỏ lên hiên, đặt mỗi thùng một đầu nhỏ giọt. Chi tiết thiết bị và cách hẹn giờ có ở danh mục tưới và giữ nước. Rau thơm lâu năm chịu bỏ bê tốt hơn rau ăn lá ngắn ngày, nên ưu tiên chúng cho các thùng mà chủ không chắc ai tưới.
Trước khi khoá nhà về thành phố một chuyến dài, gom tất cả thùng rau vào một góc hiên có bóng chiều, tưới đẫm, phủ mặt dày hơn thường lệ. Thùng rau ăn lá đã đến lứa thì thu hoạch hết, để thùng nghỉ, phủ rơm, khi lên lại thì gieo mới. Một thùng trống được phủ kín đỡ hơn một thùng rau héo khô cần dọn.
Câu hỏi thường gặp
Thùng xốp trồng rau cần khoan bao nhiêu lỗ?
Không có số cố định, nhưng nên khoan nhiều lỗ nhỏ rải đều khắp đáy và vài lỗ ở thành sát đáy, sao cho tưới đẫm thì nước chảy ra nhanh. Thùng kê cao khỏi sàn để lỗ không bị bít. Thiếu lỗ thoát là nguyên nhân hàng đầu khiến rau thùng thối gốc mùa mưa.
Có dùng đất đỏ ngoài vườn đổ vào thùng xốp được không?
Không nên dùng nguyên. Đất đỏ trong thùng nhanh chặt cứng, rễ khó thở, nước khó thấm. Trộn đất mặt với nhiều phân hữu cơ hoai, phân trùn và vật liệu làm tơi như trấu hun, xơ dừa đã xả chát để đất nhẹ và thoáng.
Thùng xốp dùng được bao lâu?
Thường một đến vài năm tuỳ độ dày và nắng gió. Dưới nắng trực tiếp lâu ngày, thùng xốp giòn, mủn và vỡ dần. Khi thấy thành thùng bở, nên thay để tránh vụn xốp lẫn vào đất và rơi ra vườn.
Rau trồng chậu trên hiên nên đặt hướng nào?
Hướng có nắng sáng và khuất gió là tốt nhất, thường là hiên phía đông hoặc hiên hông gần bếp. Hiên mặt hồ lộng gió làm đất khô nhanh. Hiên hướng tây cần che bớt nắng chiều mùa khô.
Có nên đặt khay hứng nước dưới thùng rau?
Chỉ trong mùa khô, để nước tưới thừa được đất hút ngược lên giúp giữ ẩm lâu hơn. Mùa mưa phải bỏ khay đi, nếu không đáy thùng ngâm nước, rễ rau úng và thối.
Trồng rau chậu cần bón phân thế nào?
Đất chậu nghèo đi nhanh vì chất dinh dưỡng trôi theo nước tưới. Sau mỗi lứa rau, trộn thêm một ít phân hữu cơ hoai hoặc phân trùn vào lớp đất mặt. Giữa vụ có thể tưới nước ngâm phân hữu cơ đã pha loãng, tránh bón đậm một lần.