Vườn bếp ở nhà vườn quanh hồ Tà Đùng có thể tự nối mùa mà gần như không phải mua giống, nhờ ba cách: giâm cành cho các loại rau thơm thân mềm như húng lủi, rau răm, tía tô, rau ngót; tách bụi cho sả, hẹ, ngải cứu, riềng; và để hạt cho húng quế, tía tô, ngò, mồng tơi, rau dền, ớt. Giâm và tách bụi làm tốt nhất vào đầu mùa mưa; để hạt từ cây khoẻ nhất, phơi trong bóng râm cho thật khô, cất kín qua mùa ẩm.
Xã Tà Đùng nay thuộc tỉnh Lâm Đồng; trước 1/7/2025 là hai xã Đắk Som và Đắk R'Măng, huyện Đắk Glong, tỉnh Đắk Nông. Ở một căn nhà trên đồi xa cửa hàng hạt giống, tự giữ giống là cách vừa tiết kiệm vừa có lợi thế: qua vài vụ, giống được chọn lọc trên chính đất và khí hậu vườn nhà. Bài này đi qua từng cách, ở quy mô một gia đình.
Loại rau nào nhân giống bằng cách nào
Bảng dưới gom các loại rau gia vị và rau ăn lá quen thuộc trong vườn bếp, cùng cách nhân giống dễ nhất ở vườn nhà.
| Cách | Loại rau | Lúc làm tốt nhất | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Giâm cành, giâm ngọn | Húng lủi, rau răm, tía tô, kinh giới, húng quế, rau ngót, mồng tơi, rau lang, lá lốt | Đầu và giữa mùa mưa | Nhanh, gần như chắc sống khi đủ ẩm |
| Tách bụi, tách gốc | Sả, hẹ, hành lá, ngải cứu, diếp cá, riềng | Đầu mùa mưa | Cây con có sẵn rễ, lớn nhanh |
| Giữ củ giống | Gừng, nghệ | Thu củ mùa khô, trồng đầu mùa mưa | Giữ củ chắc nhất, cất nơi khô thoáng |
| Để hạt | Húng quế, tía tô, ngò, ngò gai, mồng tơi, rau dền, ớt, mướp, bí | Khi hạt chín khô trên cây, thường vào mùa khô | Cần chọn cây mẹ và cất kỹ |
Với rau lai mua hạt từ cửa hàng (thường ghi trên bao bì là giống lai), hạt để lại từ cây đó trồng vụ sau thường không giống cây mẹ, có thể kém đi. Những giống truyền thống, giống địa phương thì để hạt tốt hơn.
Giâm cành rau thơm từng bước
Giâm cành là cách nhân giống nhanh nhất cho phần lớn rau thơm thân mềm. Có thể dùng chính bó rau mua chợ còn tươi.
- Chọn cành: đoạn ngọn khoẻ, không có hoa, dài khoảng một gang tay, có vài đốt.
- Cắt và tỉa lá: cắt ngay dưới một đốt bằng kéo sắc; tỉa bỏ lá ở phần dưới sẽ cắm xuống đất, giữ vài lá ở ngọn.
- Ra rễ trong nước hoặc cắm thẳng: húng lủi, rau răm ngâm cốc nước vài ngày là ra rễ trắng; tía tô, kinh giới, rau ngót cắm thẳng vào đất ẩm.
- Đất giâm: đất tơi, nhiều mùn, ẩm nhưng không sũng; khay hoặc chậu nhỏ đặt chỗ râm sáng dưới hiên.
- Giữ ẩm: phun nước nhẹ mỗi ngày, che bớt gió; vài ngày đến vài tuần, khi thấy lá mới nhú là đã ra rễ.
- Trồng ra luống hoặc chậu lớn khi cây đã đứng vững, cho quen nắng dần vài ngày.
Giâm trong mùa khô vẫn được, nhưng phải đặt khay ở chỗ khuất gió, có bóng, và giữ ẩm kỹ hơn nhiều. Đầu mùa mưa thì gần như cắm đâu sống đó.
Tách bụi: sả, hẹ, hành, ngải cứu, riềng
Tách bụi là đào một khóm đã lớn lên, chia ra thành nhiều khóm nhỏ, mỗi khóm có rễ và mầm, rồi trồng lại. Việc này vừa nhân giống, vừa làm trẻ lại những khóm đã già. Sả nhiều năm không tách thì giữa khóm chết khô; hẹ, hành để lâu thì bụi dày, lá nhỏ; ngải cứu, diếp cá lan ra ngoài phạm vi.
Làm vào đầu mùa mưa là tốt nhất. Đào cả khóm lên bằng xẻng, giũ bớt đất, dùng tay hoặc dao sạch tách thành từng phần. Với sả, mỗi phần vài tép có rễ; với hẹ, hành, mỗi phần vài tép; với riềng, mỗi đoạn thân ngầm có mầm. Cắt bớt lá dài để cây đỡ mất nước, trồng ngay, tưới đẫm.
Phần tách ra dư thì trồng thêm ở góc khác, đổi cho hàng xóm, hoặc ủ phân. Khóm mới sau tách thường đứng im vài tuần rồi mới ra lá mạnh; đừng vội bón nhiều trong thời gian này.
Để hạt: chọn cây mẹ và thu đúng lúc
Để hạt bắt đầu từ việc chọn cây mẹ. Trong luống húng quế hay tía tô, chọn vài cây khoẻ nhất, mùi thơm nhất, chậm ra hoa nhất, cắm một cọc nhỏ đánh dấu và để chúng ra hoa, không cắt ngọn nữa. Với ớt, chọn cây sai trái, trái vừa ý, ít sâu bệnh. Với mồng tơi, dền, chọn cây lá to, mập. Chọn như vậy qua vài vụ, giống trong nhà sẽ ngày càng hợp với vườn.
Thu hạt khi hạt đã chín trên cây: bông húng quế, tía tô ngả nâu khô, lắc nghe tiếng hạt; trái ớt chín đỏ thẫm, bắt đầu nhăn; trái mồng tơi chín tím đen. Cắt cả bông, cả trái vào sáng khô ráo, khi sương đã tan.
Mùa khô là mùa để hạt thuận nhất ở vùng hồ, vì trời nắng ráo, hạt khô nhanh trên cây. Hạt chín giữa mùa mưa dầm dễ bị mốc ngay trên cây; nếu cây ra hạt vào mùa mưa, cắt bông sớm hơn một chút, đem vào dưới mái hiên phơi tiếp.
Phơi và cất hạt qua mùa ẩm
Phơi trong bóng râm thoáng gió. Trải bông, trái lên mẹt, giấy báo cũ hoặc khay, đặt dưới mái hiên thoáng. Nắng gắt trực tiếp có thể làm hạt nóng quá, giảm sức nảy mầm.
Tách hạt khi đã khô giòn. Vò nhẹ bông trên giấy, sàng hoặc thổi nhẹ để bỏ vỏ, cuống. Hạt ớt lấy ra từ trái chín, rửa bỏ phần thịt, phơi khô.
Thử độ khô. Hạt khô bẻ hoặc cắn nghe giòn, không dẻo. Hạt chưa khô cất vào lọ kín sẽ mốc.
Cất kín, mát, tối. Cho hạt vào phong bì giấy rồi bỏ trong hũ thuỷ tinh hoặc hộp kín, thêm gói hút ẩm hoặc một nắm gạo rang khô. Đặt chỗ mát, tối, xa bếp lửa.
Ghi tên và ngày. Viết tên loại, ngày thu lên phong bì. Hạt cũ nhiều năm thì thử nảy mầm trước khi gieo cả luống.
Kiểm hũ hạt sau những đợt mưa dầm. Mở hũ xem hạt có ẩm, có mùi mốc, có mọt không. Gói hút ẩm đã đổi màu hoặc gạo rang đã mềm thì thay mới. Hạt chớm ẩm đem phơi lại trong bóng râm.
Giữ củ gừng, nghệ qua mùa khô
Gừng và nghệ không để hạt mà giữ củ. Khi thu củ vào mùa khô, chọn những củ chắc, to vừa, không vết thối, không bị côn trùng đục, để riêng làm giống. Để củ giống ở chỗ khô thoáng, trong rổ thưa hoặc vùi trong cát khô, đặt trong bóng râm, tránh mưa hắt.
Một số nhà để luôn một phần củ dưới đất, không đào hết khóm; đến đầu mùa mưa, củ dưới đất tự nảy mầm thành khóm mới. Cách này tiện nhưng dễ tích bệnh nếu khóm cũ đã có vấn đề. Củ giống tốt nhất là củ lấy từ khóm khoẻ, trồng sang chỗ mới.
Trước khi trồng, để củ giống ở chỗ râm ẩm vài ngày cho mầm nhú; củ không lên mầm sau một thời gian dài nên bỏ, không trồng.
Sả, riềng không cần giữ giống riêng vì khóm ngoài vườn sống quanh năm; khi cần nhân thêm chỉ việc tách. Nhưng nếu sắp sửa sang, đào xới khu vườn, nên tách trước vài khóm trồng tạm vào chậu để không mất giống đã quen đất.
Ươm cây con từ hạt nhà
Hạt tự giữ gieo cũng như hạt mua: hạt nhỏ như húng quế, tía tô, rau dền rải đều trên mặt khay đất ẩm, phủ lớp đất thật mỏng; hạt to như mồng tơi, mướp, bí ngâm nước ấm vài giờ cho mềm vỏ rồi gieo từng hạt vào cốc nhỏ. Hạt ngò ta vỏ cứng thì chà nhẹ cho tách đôi trước khi ngâm.
Đặt khay ươm dưới mái hiên có ánh sáng, tránh mưa trực tiếp làm trôi hạt, tưới bằng bình phun sương. Khi cây con có vài lá thật, cứng cáp, đem ra luống hoặc thùng. Với hạt tự giữ, tỉ lệ nảy mầm có thể không đều như hạt mua, nên gieo dày hơn một chút rồi tỉa bớt.
Ghi lại vụ nào gieo hạt từ cây mẹ nào, kết quả ra sao. Sau vài vụ, sẽ thấy giống nhà mình đã khác giống ban đầu: cây có thể chịu mưa tốt hơn, ít sâu hơn, hoặc ra hoa muộn hơn, vì mỗi vụ mình đã giữ lại hạt của những cây sống tốt nhất trên chính mảnh vườn ấy.
Lịch nhân giống trong năm cho vườn bếp vùng hồ
Mốc tháng dưới đây là thường gặp ở vùng hồ Tà Đùng, có xê dịch theo từng năm mưa sớm hay muộn.
- Cuối mùa khô: thu hạt các rau thơm, rau ăn lá đã ra hoa; thu củ gừng, nghệ, giữ củ giống; chuẩn bị đất cho khóm sẽ tách.
- Đầu mùa mưa: tách bụi sả, hẹ, ngải cứu, riềng; trồng củ gừng, nghệ đã nhú mầm; giâm rau ngót, rau lang, mồng tơi ra luống.
- Giữa mùa mưa: giâm cành rau thơm để có cây dự phòng; nhân thảm lá lốt, rau má dưới bóng cây.
- Cuối mùa mưa: ươm cây con cải, xà lách, ngò trong khay dưới hiên chuẩn bị cho mùa khô.
- Mùa khô: chọn cây mẹ, để hoa, thu hạt khi trời ráo; kiểm hũ hạt sau mỗi đợt mưa trái mùa.
Theo lịch này, gần như mọi thời điểm trong năm vườn bếp đều có một việc nhân giống nhỏ, mỗi việc chỉ vài chục phút, và nhờ đó vườn không bao giờ phải bắt đầu lại từ đầu.
Đổi giống với hàng xóm: vườn nhà nối với cả xóm
Ở các xóm quanh hồ, nhiều gia đình có những giống rau, giống ớt, giống gừng đã trồng qua nhiều năm, quen đất đỏ và nhịp mưa nắng của vùng. Xin, đổi giống với họ là cách nhanh nhất để vườn bếp mới lên có những cây hợp vùng. Cây giống từ hàng xóm thường khoẻ hơn hạt mua từ nơi khí hậu khác.
Khi xin giống, hỏi luôn người cho: cây này trồng mùa nào, ưa chỗ nào, có điều gì cần biết. Một câu hỏi ấy nhiều khi đáng giá hơn một bài hướng dẫn chung. Đổi lại, khi vườn nhà có giống tốt, chia lại cho người khác. Nhiều vùng quê vẫn giữ được giống địa phương chính bằng cách ấy.
Cũng nhớ nguyên tắc an toàn: chỉ nhận cây mình biết rõ tên, nhất là các cây được gọi là cây thuốc. Cây lạ không rõ tên thì trồng riêng một góc để theo dõi, không ăn, không dùng cho tới khi có người hiểu biết xác nhận.
Câu hỏi thường gặp
Rau thơm nào giâm cành dễ nhất?
Húng lủi và rau răm dễ nhất: ngâm đoạn ngọn trong cốc nước vài ngày là ra rễ trắng. Tía tô, kinh giới, rau ngót, mồng tơi, rau lang cắm thẳng vào đất ẩm cũng sống tốt, nhất là đầu mùa mưa.
Có nên để hạt từ rau mua hạt giống lai?
Thường không nên. Hạt để lại từ cây lai trồng vụ sau thường không giống cây mẹ, có thể kém đi. Giống truyền thống, giống địa phương thì để hạt tốt hơn và qua vài vụ chọn lọc càng hợp vườn nhà.
Cất hạt giống thế nào trong mùa mưa ẩm?
Phơi hạt thật khô trong bóng râm thoáng gió, cho vào phong bì giấy rồi bỏ trong hũ hoặc hộp kín có gói hút ẩm hoặc nắm gạo rang khô, đặt chỗ mát, tối. Ghi tên và ngày thu lên phong bì.
Khi nào nên tách bụi sả?
Đầu mùa mưa là tốt nhất, khi đất ẩm và cây mới tách có cả mùa mưa để bén rễ. Tách khi khóm đã quá dày, giữa khóm có tép khô chết. Mỗi phần giữ vài tép có rễ, cắt bớt lá, trồng ngay và tưới đẫm.
Hạt giống để lâu có còn gieo được không?
Tuỳ loại và cách cất, tỉ lệ nảy mầm giảm dần theo thời gian. Trước khi gieo cả luống bằng hạt cũ, thử gieo vài chục hạt trên khăn giấy ẩm, vài ngày sau đếm số hạt nảy mầm để quyết định gieo dày hơn hay thay hạt mới.
Giữ củ gừng làm giống thế nào?
Chọn củ chắc, không thối, không bị đục từ khóm khoẻ khi thu vào mùa khô. Để trong rổ thưa hoặc vùi cát khô ở chỗ râm thoáng. Đầu mùa mưa để chỗ ẩm vài ngày cho mầm nhú rồi trồng sang chỗ mới.