Cây cho vườn nhà quanh hồ Tà Đùng nên mua từ vườn ươm hoặc cơ sở cây giống có nguồn gốc rõ ràng, không đào hay mua cây bứng từ rừng. Lý do có hai: khai thác thực vật rừng trái phép bị pháp luật xử lý, nhất là trong và quanh Vườn quốc gia Tà Đùng; và cây bứng từ rừng mất phần lớn rễ nên rất dễ chết. Khi mua, chọn cây có bầu đất nguyên, rễ trắng không cuộn tròn đáy bầu, thân thẳng, lá xanh đều.
Vùng hồ nay thuộc xã Tà Đùng, tỉnh Lâm Đồng (trước 1/7/2025 là hai xã Đắk Som, Đắk R'Măng của huyện Đắk Glong, tỉnh Đắk Nông). Người mới lên làm nhà vườn ở đây hay được mời mua “cây rừng” từ người bán rong, hoặc được khuyên vào rừng đào cây con về trồng cho nhanh và rẻ. Bài này giải thích vì sao không nên, và cách mua đúng.
Vì sao không đào cây, lan, dương xỉ từ rừng
Vườn quốc gia Tà Đùng là rừng đặc dụng. Trong rừng đặc dụng, theo Luật Lâm nghiệp 2017, việc khai thác thực vật rừng bị hạn chế rất chặt; người dân không được tự ý vào lấy cây, lấy lan, lấy cây cảnh. Rừng quanh hồ ngoài phạm vi vườn quốc gia cũng đều có chủ quản lý và quy định riêng. Mức xử lý cụ thể tuỳ hành vi và văn bản hiện hành, nhưng nguyên tắc rất rõ: cây trong rừng không phải của ai muốn lấy thì lấy.
Ngoài chuyện pháp luật, đào cây từ rừng gần như luôn là một vụ mua bán lỗ. Cây trong rừng có bộ rễ đan rộng dưới lớp đất mùn, sống nhờ bóng râm và độ ẩm của tán rừng. Bứng lên, cây mất phần lớn rễ hút, rồi bị đặt vào một sườn đồi nắng gió. Phần đông những cây như vậy héo dần trong mùa khô đầu tiên. Lan và dương xỉ rừng lại càng khó, vì chúng phụ thuộc vào vi khí hậu ẩm của thân cây chủ.
Còn một lý do nữa ít ai nghĩ tới: mỗi cây bị đào là một khoảng trống. Khi nhiều người cùng đào, những loài cây đẹp, cây dễ bán biến mất dần khỏi bìa rừng, và chính cảnh rừng mà người ta lên Tà Đùng để ngắm cũng nghèo đi.
Nhận ra cây có thể là cây đào từ rừng
Bầu đất là đất mùn đen, lẫn lá mục, rễ bị cắt cụt. Cây ươm trong vườn ươm thường nằm trong túi bầu với giá thể đồng đều. Cây đào từ rừng thì bầu đất thường được quấn vội bằng bao, lá, nilon, bên trong là đất mùn rừng, rễ lớn bị chặt ngang.
Cây to, dáng già nhưng giá rẻ bất thường. Một cây gỗ quý dáng cổ thụ, hay một khóm lan rừng lớn, nếu ươm trong vườn sẽ mất rất nhiều năm. Rẻ bất thường là dấu hiệu cây được lấy chứ không được trồng.
Người bán không nói được cây ươm ở đâu. Vườn ươm đàng hoàng biết cây của mình lấy hạt hay lấy cành từ đâu, ươm bao lâu. Câu trả lời mơ hồ kiểu “cây trên núi” là lý do để từ chối.
Bán rong ven đường gần rừng, không có hoá đơn. Không phải ai bán ven đường cũng sai, nhưng cây gỗ quý, lan, cây cảnh dáng cổ bán theo kiểu này cần hỏi kỹ. Không có hoá đơn thì sau này cũng không chứng minh được nguồn gốc cây trong vườn mình.
Mua ở đâu cho yên tâm
Nguồn đáng tin nhất là các vườn ươm cây lâm nghiệp, cây công trình có đăng ký kinh doanh, các cơ sở sản xuất giống cây trồng trong tỉnh. Một số chương trình trồng rừng, trồng cây phân tán của địa phương có thời điểm cấp hoặc bán cây giống cho người dân; hỏi Ủy ban nhân dân xã Tà Đùng hoặc cán bộ lâm nghiệp để biết hiện có chương trình nào.
Với cây ăn trái, cây che bóng phổ biến như bơ, mít, muồng đen, keo, các cơ sở cây giống quanh vùng cà phê đều có, vì nhà vườn trong vùng vẫn trồng các cây này. Danh bạ doanh nghiệp của trang có các cơ sở kinh doanh trên địa bàn xã để anh chị tham khảo; bên mình không giới thiệu riêng cơ sở nào.
Khi mua ở xa rồi chở lên, nhớ rằng đường lên vùng hồ có đoạn đèo dốc, cây trên thùng xe hứng gió liên tục. Nên che lưới, buộc chặt bầu, tưới ẩm trước khi đi, và đặt cây vào chỗ râm vài ngày cho quen trước khi trồng.
Cuối cùng, giữ hoá đơn và ghi lại tên loài, nơi mua, ngày trồng vào một cuốn sổ vườn. Với cây gỗ quý, giấy tờ này giúp chứng minh cây trồng hợp pháp khi sau này muốn tỉa, chặt hoặc bán gỗ.
Đọc một cây giống: khoẻ và không khoẻ
Đứng trước một hàng cây trong vườn ươm, đối chiếu từng điểm theo bảng dưới đây. Mất vài phút nhưng tránh được một cây còi cả chục năm.
| Bộ phận | Dấu hiệu cây khoẻ | Dấu hiệu nên tránh |
|---|---|---|
| Bầu đất | Nguyên khối, chặt vừa, không vỡ khi nhấc lên | Vỡ bầu, đất bở rời, hoặc bầu quá chặt cứng như đá |
| Rễ | Rễ trắng hoặc ngà, đầu rễ tươi, phân bố đều trong bầu | Rễ đen nâu, mùi hôi; rễ cuộn tròn nhiều vòng quanh đáy bầu; rễ đâm xuyên bầu xuống đất rồi bị cắt |
| Thân | Thẳng, vỏ không trầy, cổ rễ không thối | Thân cong gãy, có vết sâu đục, cổ rễ thâm |
| Lá và ngọn | Lá xanh đều theo màu của loài, ngọn còn nguyên | Lá vàng nhiều, đốm bệnh, ngọn khô hoặc bị cắt cụt |
| Tỉ lệ thân và bầu | Cây cân đối với cỡ bầu | Cây quá cao so với bầu nhỏ, tức là đã để quá lâu trong bầu |
Rễ cuộn tròn quanh đáy bầu là lỗi hay gặp nhất ở cây để quá lâu trong túi. Trồng xuống, rễ vẫn tiếp tục xoay vòng thay vì đâm ra ngoài, nhiều năm sau cây dễ đổ vì bộ rễ như một cái nút chặt. Nếu buộc phải dùng cây như vậy, khi trồng cần gỡ và cắt bớt các rễ cuộn.
Từ lúc nhận cây tới lúc trồng
Cây giống khoẻ vẫn có thể hỏng trong mấy ngày chờ trồng. Các bước dưới giúp cây chuyển từ vườn ươm sang sườn đồi nhẹ nhàng hơn.
- Đặt cây vào chỗ râm mát, kín gió, tưới đẫm bầu ngay khi về tới nhà.
- Cho cây quen nắng dần trong khoảng một tuần: vài ngày đầu để nắng sáng, sau đó mới để nắng cả ngày.
- Đào hố và trộn đất trước khi cây về, để hố được phơi và đất trộn phân hữu cơ hoai ngấm mưa.
- Chọn ngày trồng mát trời hoặc chiều muộn; tránh trồng giữa trưa nắng gắt hoặc lúc đất đang sũng nước sau mưa lớn.
- Rạch bỏ túi bầu nhẹ nhàng, không để vỡ bầu; nếu rễ cuộn đáy thì gỡ, cắt bớt rồi mới đặt vào hố.
- Đặt cổ rễ ngang hoặc hơi cao hơn mặt đất; lấp đất, nén nhẹ, tưới đẫm, cắm cọc chống và buộc dây mềm.
Cách trồng chi tiết trên đất dốc, đào hố, làm bồn giữ nước có bài riêng trong danh mục này.
Muốn có cây cảnh, lan, dương xỉ mà không lấy từ rừng
Nhiều người lên Tà Đùng mê những bụi dương xỉ, những cây lan bám trên thân gỗ trong rừng và muốn có một góc như vậy trong vườn. Cách làm đúng là mua lan và dương xỉ nuôi cấy hoặc nhân giống từ các vườn lan, vườn cây cảnh có nguồn gốc. Nhiều loài lan rừng nay đã được nhân giống bằng nuôi cấy mô, cây con bán rộng rãi, sống khoẻ hơn hẳn cây lấy từ rừng.
Với vườn nhà, hãy tạo vi khí hậu phù hợp thay vì cố bê cây rừng về: một góc khuất dưới tán cây lớn, gần nguồn ẩm, có lưới che vào mùa khô. Dương xỉ trồng chậu, lan gắn lên khúc gỗ mua sẵn, tưới phun sương vào sáng sớm. Một góc như vậy vừa đẹp, vừa không làm nghèo khu rừng mà chính anh chị đang sống cạnh.
Nếu gặp người bán lan rừng, cây rừng ngay ven đường gần Vườn quốc gia, cách tốt nhất là không mua. Khi không còn người mua, việc đào cây sẽ không còn lý do. Gặp việc đào lấy cây có tổ chức trong rừng, có thể báo kiểm lâm hoặc chính quyền xã.
Những câu nên hỏi người bán trước khi trả tiền
Mua cây giống không cần biết nhiều về thực vật học, chỉ cần hỏi đúng. Một người bán đàng hoàng sẽ trả lời được phần lớn các câu dưới đây; trả lời lúng túng nhiều câu thì nên cân nhắc lại.
- Cây này tên phổ thông là gì, có tên khoa học không? Tên địa phương có thể khác nhau giữa các vùng, tên khoa học thì không.
- Cây được ươm từ hạt, giâm cành hay ghép? Hạt lấy ở vùng nào, cây mẹ ở đâu?
- Cây được bao nhiêu tháng tuổi trong bầu? Đã ra ngoài nắng chưa, hay vẫn nằm dưới lưới che?
- Loài này khi trưởng thành cao và tán rộng chừng nào, lớn nhanh hay chậm?
- Cây có chịu được mùa khô gió của vùng đồi không, ở các vườn khác quanh vùng cây đã sống tốt chưa?
- Có hoá đơn hoặc giấy tờ ghi tên loài, số lượng, nơi bán không? Với loài gỗ quý, có giấy tờ nguồn gốc giống không?
- Nếu cây chết trong vài tuần đầu vì lỗi của cây giống, bên bán có đổi không, điều kiện thế nào?
Ghi các câu trả lời vào sổ vườn cùng với ngày trồng. Vài năm sau, khi cây lớn hay khi muốn trồng thêm cùng loài, sổ ấy trả lời giúp anh chị những câu mà lúc đó không ai còn nhớ.
Chủ nhà ở xa: đặt cây trước theo mùa trồng
Nhiều chủ nhà vườn ở Tà Đùng sống tại Thành phố Hồ Chí Minh hay các tỉnh khác, chỉ lên vào cuối tuần hoặc dịp lễ. Với họ, cái khó không phải là chọn cây mà là đúng lúc. Cây mua vào giữa mùa khô rồi để người trông nhà tưới hộ thường hao nhiều; cây mua đúng đầu mùa mưa thì có trời tưới thay.
Cách làm gọn là đặt cây trước. Khoảng cuối mùa khô, liên hệ vườn ươm để giữ đúng loài, đúng số lượng, hẹn giao khi đất đã ngấm vài trận mưa đầu mùa, thường rơi vào khoảng tháng 5 đến tháng 6 tuỳ năm. Trong lúc chờ, nhờ người trông nhà đào hố, phơi hố, trộn sẵn đất với phân hữu cơ hoai. Đến chuyến lên tiếp theo, chủ nhà chỉ còn việc kiểm cây, đặt cây xuống hố và chống cọc.
Nếu cây phải nằm chờ ở nhà vài tuần, dặn người trông nhà xếp cây sát nhau ở chỗ râm, tưới đều, và đừng để bầu nằm thẳng trên đất trống vì rễ sẽ đâm xuống đất, lúc nhấc lên bị đứt. Kê bầu trên tấm bạt hoặc lớp gạch là đủ.
Câu hỏi thường gặp
Đào cây con trong rừng về trồng có bị phạt không?
Có thể bị xử lý. Theo Luật Lâm nghiệp 2017, khai thác thực vật rừng trái phép là hành vi vi phạm; trong rừng đặc dụng như Vườn quốc gia Tà Đùng, việc lấy cây bị cấm chặt. Mức xử lý tuỳ hành vi, loài cây và văn bản hiện hành; tốt nhất là không đào.
Mua cây rừng của người bán rong có sao không?
Người mua có thể gặp rắc rối nếu cây là loài quý hiếm lấy từ rừng trái phép, đồng thời vô tình tiếp tay cho việc đào cây. Nên mua ở vườn ươm có đăng ký, hỏi rõ nguồn gốc và giữ hoá đơn. Nghi ngờ cây đào từ rừng thì không mua.
Làm sao biết cây giống bị rễ cuộn bầu?
Nhấc cây lên, nhìn đáy túi bầu: thấy rễ to xoắn tròn thành vòng, hoặc rễ đâm thủng túi rồi bị cắt, là cây đã để quá lâu trong bầu. Cây quá cao so với cỡ bầu cũng là dấu hiệu. Nên chọn cây khác, hoặc gỡ và cắt rễ cuộn khi trồng.
Lan rừng mua ở đâu thì hợp pháp?
Lan được nhân giống bằng hạt hoặc nuôi cấy mô ở các vườn lan, cơ sở cây cảnh có đăng ký là nguồn hợp pháp và cây cũng khoẻ hơn. Lan có dáng to, bám nguyên mảng vỏ cây rừng, bán rẻ ven đường thì nhiều khả năng lấy từ rừng.
Cây giống mua về chưa trồng ngay được thì giữ thế nào?
Đặt ở chỗ râm, kín gió, tưới ẩm bầu mỗi ngày trong mùa khô, không để bầu khô trắng hoặc ngâm nước. Cho cây quen nắng dần trong khoảng một tuần. Không để cây trong bầu quá lâu vì rễ sẽ cuộn.
Có nên mua cây to cho có bóng nhanh không?
Cây to bứng ra thường mất nhiều rễ, trên đồi lộng gió dễ chết hoặc còi nhiều năm. Nếu vẫn muốn, chọn nơi bán đã chuẩn bị bầu rễ từ trước, có người trồng chuyên nghiệp, và chuẩn bị tưới, chống cây kỹ. Phần lớn vườn nhà hợp với cây con khoẻ hơn.