Phủ gốc là trải một lớp vật liệu lên mặt đất quanh gốc cây để nắng gió không hút ẩm trực tiếp từ đất. Ở vườn nhà quanh hồ Tà Đùng, nên phủ trước khi mùa khô thật sự bắt đầu, khoảng cuối mùa mưa khi đất còn ẩm; dùng rơm, lá khô, cỏ cắt phơi héo hoặc vỏ cà phê đã ủ; phủ dày cỡ một bàn tay với vật liệu xốp, mỏng hơn với vật liệu mịn, và để hở một khoảng nhỏ quanh thân cây. Làm đúng, đất giữ ẩm lâu hơn rõ rệt và số lần tưới giảm đi.
Mùa khô ở xã Tà Đùng (Lâm Đồng, trước 1/7/2025 là vùng Đắk Som, Đắk R'Măng của huyện Đắk Glong, Đắk Nông) thường kéo dài từ khoảng tháng 12 tới tháng 4, nắng và gió hồ làm mặt đất đỏ khô nứt rất nhanh. Bài này nói riêng về chuyện giữ ẩm; cách dùng lớp phủ để chống xói mái dốc mùa mưa có bài khác ở danh mục cỏ và thảm phủ.
Lớp phủ giữ nước bằng cách nào
Đất trần dưới nắng mất nước theo hai đường: bốc hơi từ mặt đất và qua lá của cỏ dại mọc lên cạnh tranh. Lớp phủ chặn cả hai. Nắng không chiếu thẳng xuống đất nên mặt đất mát hơn, hơi nước bốc lên bị giữ lại dưới lớp phủ; hạt cỏ dại thiếu ánh sáng khó nảy mầm. Khi tưới, nước đi qua lớp phủ rồi mới chạm đất, không đập làm đất đóng váng, ngấm đều hơn.
Lớp phủ hữu cơ còn có lợi ích lâu dài: phần dưới cùng mục dần, giun đất kéo xuống, thành mùn trộn vào lớp đất mặt. Với đất đỏ đồi dễ chặt, nghèo mùn ở lớp mặt sau khi san nền xây nhà, đây là cách cải tạo đất chậm mà chắc, không cần đào xới nhiều.
Điều cần nói rõ: lớp phủ không tạo ra nước. Nó làm chậm việc mất nước. Phủ lên đất đã khô kiệt thì lớp phủ lại cản nước tưới nhẹ thấm xuống. Vì vậy thời điểm phủ quan trọng không kém vật liệu phủ.
Vật liệu phủ gốc dễ tìm quanh vùng hồ
Vùng Tà Đùng và các xã lân cận có nhiều nguồn phụ phẩm nông nghiệp. Mỗi loại có chỗ dùng hợp riêng.
| Vật liệu | Ưu điểm | Nhược điểm | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Rơm | Nhẹ, xốp, giữ ẩm tốt, dễ trải | Có thể lẫn hạt lúa, hạt cỏ; gió hồ thổi bay khi còn khô nhẹ | Luống rau, bồn hoa, gốc cây mới trồng |
| Lá khô (lá cây bóng mát trong vườn) | Sẵn có tại chỗ, mục thành mùn tốt | Lá to nguyên tấm dễ dính bết, cản nước; nên băm nhỏ | Gốc cây bụi, cây bóng mát, lối đi đất |
| Cỏ cắt phơi héo | Sẵn có khi cắt bãi cỏ | Cỏ tươi phủ dày dễ ủ nóng, bốc mùi; cỏ đã ra hạt có thể mọc lại | Luống rau, phủ mỏng nhiều lần |
| Vỏ cà phê | Có nhiều sau vụ thu hoạch ở vùng trồng cà phê | Vỏ tươi dễ lên men, có mùi, thu hút ruồi; nên ủ trước khi phủ | Gốc cây bụi, cây bóng, luống hoa sau khi ủ |
| Mùn cưa, dăm gỗ | Bền, ít bay, gọn mắt quanh nhà | Mùn cưa tươi khi mục lấy đạm ở lớp đất mặt; không dùng gỗ đã tẩm hoá chất | Lối đi, gốc cây lâu năm, ít dùng cho rau |
| Trấu | Nhẹ, sạch, thoáng | Rất nhẹ, gió cuốn; dễ trôi khi tưới phun | Mặt chậu, trộn đất, không dùng trên mái dốc lộng gió |
Có thể phối hợp: lớp dưới là lá băm hoặc cỏ héo mịn, lớp trên là rơm hoặc dăm gỗ thô hơn để giữ lớp dưới không bay. Tránh dùng màng ni lông phủ kín cho vườn nhà lâu dài: nóng gốc, không thấm nước mưa, rách vụn thành rác nhựa trong đất.
Phủ dày bao nhiêu và cách gốc bao xa
Độ dày tuỳ vật liệu. Với vật liệu xốp như rơm, lá băm, phủ dày cỡ một bàn tay dựng đứng, khi lún xuống còn khoảng nửa. Với vật liệu mịn như cỏ cắt, mùn cưa, phủ mỏng hơn nhiều, cỡ hai ba đốt ngón tay, vì lớp mịn dày dễ đóng thành mảng không cho nước và không khí đi qua. Quá mỏng thì nắng vẫn xuyên tới đất, quá dày thì đất bên dưới bí, có thể sinh mốc.
Luôn để một khoảng hở quanh thân cây, cỡ một nắm tay với cây nhỏ, rộng hơn với cây lớn. Lớp phủ ẩm đắp sát thân giữ ẩm liên tục ở cổ rễ, làm vỏ thân mục, nấm bệnh xâm nhập, và tạo chỗ ẩn cho chuột, sâu cắn vỏ. Hình ảnh đúng là một chiếc vòng phủ quanh gốc, không phải một ngọn núi nhỏ đắp vào thân.
Diện tích phủ nên rộng tới mép tán, nơi rễ hút nước nhiều nhất. Với cây bóng mát mới trồng, phủ rộng hơn bồn đào một chút. Với luống rau, phủ kín mặt luống, chừa hàng gieo.
Thời điểm và trình tự phủ gốc cho mùa khô
Làm theo thứ tự sau, bắt đầu khi mưa đã thưa dần cuối mùa, thường khoảng tháng 11 ở vùng hồ, tuỳ năm.
- Làm cỏ quanh gốc. Nhổ sạch cỏ dại, nhất là cỏ có thân ngầm như cỏ tranh; phủ lên cỏ tranh đang sống không làm nó chết mà nó đội lên.
- Bón lót nếu cần. Rải một lớp phân hữu cơ hoai hoặc compost mỏng quanh gốc trước khi phủ; lớp phủ sẽ giữ ẩm cho phân phân giải dần.
- Tưới đẫm. Phủ lên đất ẩm, không phủ lên đất khô kiệt.
- Trải lớp phủ. Từ mép tán vào, chừa khoảng hở quanh thân.
- Tưới nhẹ lên lớp phủ. Giúp lớp phủ xẹp xuống, bám vào nhau, ít bị gió hồ thổi bay.
- Chèn mép ở chỗ gió. Bậc vườn lộng gió có thể chèn vài cành khô, vài viên đá dẹt lên mép lớp phủ.
- Bổ sung giữa mùa. Lớp phủ mục và xẹp dần; khoảng giữa mùa khô kiểm tra và phủ thêm chỗ đã mỏng.
Đến đầu mùa mưa, đừng cào bỏ lớp phủ; lớp đã mục là mùn cho đất. Chỉ cần kéo bớt lớp phủ ra khỏi chỗ trũng hay đọng nước, và vùi lớp mục vào đất khi làm luống vụ mới.
Những lỗi phủ gốc hay gặp
Phủ vỏ cà phê tươi trực tiếp. Vỏ cà phê vừa xay xát còn ẩm, chất thành lớp dày sẽ lên men, nóng, chua, có mùi và hút ruồi giấm. Nên ủ hoặc phơi cho khô, phân huỷ bớt rồi mới phủ, và phủ lớp vừa phải.
Dùng cỏ đã ra hạt. Cỏ cắt khi đã trổ bông mang theo hạt; phủ lên luống là gieo cỏ cho mùa sau. Cắt cỏ trước khi ra hoa, hoặc ủ nóng cỏ có hạt trong đống compost trước.
Đắp sát thân. Như đã nói ở trên, phủ sát thân làm thối cổ rễ, nhất là với cây ăn trái non và hoa hồng.
Phủ quá dày quanh nhà. Lớp phủ khô dày sát tường gỗ, sát chân nhà làm chỗ trú cho mối, chuột, và là vật liệu cháy trong mùa khô. Để một dải sỏi hoặc đất trần sát chân tường nhà.
Đốt lá thay vì phủ. Nhiều nhà quen gom lá đốt cho gọn. Đốt trong mùa khô gió hồ có nguy cơ cháy lan ra đồi cỏ, rừng; vùng giáp Vườn quốc gia Tà Đùng càng phải cẩn thận. Lá gom lại để phủ gốc hoặc ủ mùn vừa an toàn vừa có ích hơn.
Lớp phủ và nguy cơ cháy mùa khô
Vật liệu phủ khô như rơm, lá là thứ bắt lửa dễ. Ở đồi cỏ quanh hồ, mùa khô là mùa phải cẩn thận với lửa: đốt rác, đốt dọn rẫy, tàn thuốc, bếp nướng ngoài trời. Theo khuyến cáo phòng cháy rừng thường được nhắc ở các vùng giáp rừng đặc dụng như Vườn quốc gia Tà Đùng, việc dùng lửa ngoài trời trong mùa khô cần hạn chế và trông chừng chặt.
Với vườn nhà, mấy nguyên tắc đơn giản: không phủ rơm khô sát nhà gỗ, sát chỗ đặt bếp nướng; giữ một vành đất trần hoặc sỏi quanh nhà và nhà kho; tưới ẩm lớp phủ vào những ngày gió mạnh nhất; không để đống rơm, đống lá chờ phủ dựa vào tường. Lớp phủ đã ẩm, đã mục một phần thì khó cháy hơn nhiều so với rơm mới.
Nếu vườn giáp đồi cỏ tranh, dải ngăn lửa đơn giản là một vệt đất được làm cỏ sạch hoặc trồng cây lá dày, ít khô, nằm giữa đồi cỏ và khu vườn. Dải này vừa ngăn lửa vừa ngăn cỏ tranh bò vào vườn.
Đo hiệu quả: tưới ít đi bao nhiêu
Không cần thiết bị đo. Chọn hai luống giống nhau, một luống phủ, một luống không, tưới cùng lượng cùng lúc. Vài ngày sau, thọc ngón tay xuống cả hai: luống phủ thường còn ẩm mát trong khi luống trần đã khô lớp mặt. Ghi lại số ngày giữa hai lần cần tưới của mỗi luống; đó là con số thật của vườn nhà mình, đáng tin hơn mọi con số chung.
Thường thì sau một mùa thử như vậy, các luống có phủ, nhất là luống cây bụi và cây bóng mát, giãn được lịch tưới. Với nhà chỉ lên cuối tuần, điều này có nghĩa là một bồn nước dự trữ dùng được lâu hơn, ít phải nhờ người trông vườn bơm thêm.
Một dấu hiệu khác của lớp phủ làm tốt: sau một mùa, khi vạch lớp phủ ra, mặt đất bên dưới tơi, sẫm màu hơn, có giun đất. Đó là đất đang được cải tạo dần mà không cần cày xới.
Phủ gốc cho từng khu trong vườn nhà trên đồi
Mỗi khu trong vườn cần một kiểu phủ hơi khác. Bậc rau gần bếp nên phủ rơm hoặc cỏ héo mịn, mỏng vừa phải, vì sẽ phải vạch ra để gieo, để bón thúc; vật liệu mịn mục nhanh, cuối vụ vùi vào luống là thành mùn. Luống hoa lâu năm và cây bụi dọc bậc có thể phủ dày hơn bằng lá băm trộn cỏ héo, phía trên rải thêm một lớp vỏ cà phê đã ủ hay dăm gỗ cho gọn mắt và ít bay.
Gốc cây bóng mát mới trồng là nơi lớp phủ có tác dụng rõ nhất: một vòng phủ rộng quanh bồn giúp cây non qua mùa khô đầu tiên với số lần tưới ít hơn hẳn. Cây bóng mát đã lớn thì chính lá của nó rụng xuống là lớp phủ tự nhiên; thay vì quét sạch gốc cho gọn, chỉ cần gom lá về phía trong tán, giữ một vòng lá dày dưới cây.
Bờ mép bậc, chỗ đất dốc nhất, nên ưu tiên vật liệu có sợi dài như rơm, cỏ héo nguyên cọng, vì chúng đan vào nhau và bám đất tốt hơn lá vụn. Khu sát nhà, sát hiên gỗ thì dùng sỏi, đá dăm thay cho lớp phủ hữu cơ khô, vừa giữ ẩm cho chân tường cây leo, vừa không làm chỗ trú cho mối và không thành vật liệu bắt lửa. Chia khu như vậy giúp mỗi đồng rơm, mỗi bao lá được dùng đúng chỗ, không thiếu chỗ này thừa chỗ kia.
Câu hỏi thường gặp
Phủ gốc có làm cây bị sâu, ốc sên nhiều hơn không?
Lớp phủ ẩm là chỗ trú của ốc sên, sên trần, nhất là khi chuyển sang mùa mưa. Trong mùa khô vấn đề này nhẹ hơn. Đầu mùa mưa nên kéo mỏng lớp phủ quanh rau non, kiểm tra chiều tối và bắt tay. Lợi ích giữ ẩm vẫn lớn hơn.
Có nên dùng màng phủ ni lông cho vườn rau nhà?
Màng ni lông giữ ẩm và chặn cỏ tốt nhưng làm nóng gốc dưới nắng gắt, không cho nước mưa thấm, và vụn nhựa ở lại trong đất. Với vườn nhà nhỏ, vật liệu hữu cơ hợp hơn và cải tạo được đất về lâu dài.
Lá thông, lá keo có dùng phủ gốc được không?
Dùng được với cây bụi, cây bóng mát, lối đi. Lá keo, lá thông phân huỷ chậm, lớp phủ bền. Lá thông có tiếng làm chua đất nhưng ảnh hưởng thực tế với lớp phủ mỏng thường nhỏ; với luống rau vẫn nên ưu tiên rơm, cỏ héo, lá băm mịn.
Mùn cưa phủ gốc có làm cây vàng lá không?
Mùn cưa tươi khi phân huỷ lấy bớt đạm ở lớp đất tiếp xúc, rau ăn lá có thể vàng nhẹ. Dùng mùn cưa đã ủ hoặc chỉ dùng cho lối đi, gốc cây lâu năm. Không dùng mùn cưa từ gỗ đã tẩm thuốc bảo quản.
Phủ gốc rồi có cần tưới nữa không?
Vẫn cần, nhưng thưa hơn. Lớp phủ làm chậm mất nước chứ không thay được nước tưới. Khi tưới, tưới đủ lượng để nước đi qua lớp phủ xuống tới đất; tưới quá nhẹ chỉ làm ướt lớp phủ.
Lớp phủ bị gió hồ thổi bay phải làm sao?
Tưới ẩm ngay sau khi phủ, chọn vật liệu nặng hơn ở chỗ lộng gió như dăm gỗ, lá băm trộn cỏ héo, và chèn mép bằng cành khô hay đá dẹt. Trồng một hàng cây bụi thấp chắn gió cũng giúp lớp phủ nằm yên.