Trước khi khoá nhà vườn ở Tà Đùng về thành phố, việc cần làm cho vườn tuỳ mùa và tuỳ thời gian vắng. Mùa khô: tưới đẫm, phủ gốc dày, dồn chậu vào chỗ râm, cài hẹn giờ tưới hoặc nhờ người tưới. Mùa mưa: thông rãnh và máng xối, kê chậu, buộc cây cao, lật úp đồ chứa nước. Quanh năm: cất dụng cụ và hoá chất, khoá van nước, để lại bản dặn việc rõ ràng cho người trông nhà, và khi trở lại thì đi một vòng kiểm tra theo thứ tự.
Không ít nhà vườn, nhà nghỉ, villa trên đồi quanh hồ Tà Đùng thuộc về gia đình ở Thành phố Hồ Chí Minh hay các tỉnh khác. Chủ nhà lên cuối tuần, ở vài ngày đầu mùa, cuối mùa, rồi khoá cửa ra về. Khu vườn thì không nghỉ: mùa khô nó khát, mùa mưa nó trôi đất, quanh năm cỏ mọc và ốc bò. Bài này gom những việc nên làm trong vài giờ trước khi rời nhà, để khi quay lại không phải làm lại từ đầu.
Ba mức chuẩn bị theo thời gian vắng nhà
Không phải lần đi nào cũng cần làm hết mọi việc. Bảng chia theo thời gian vắng, mỗi mức gồm cả việc của mức trước.
| Thời gian vắng | Mùa khô | Mùa mưa |
|---|---|---|
| Dưới một tuần | Tưới đẫm toàn vườn sáng hôm đi, dồn chậu nhỏ vào chỗ râm, hái rau và quả đã tới lứa | Kiểm tra máng xối, kê chậu, lật úp xô chậu, hái rau |
| Một đến bốn tuần | Cài hẹn giờ tưới hoặc nhờ người tưới theo lịch, phủ gốc dày, che nắng cho rau | Thông rãnh, buộc lại cây cao, dọn lá bệnh, nhờ người kiểm tra sau mưa lớn |
| Cả mùa | Thu hẹp vườn rau, để luống nghỉ phủ rơm, chỉ giữ cây lâu năm và cây chịu khô | Gieo phủ đất trần, giao vườn cho người trông nhà với bản dặn việc theo tuần |
Nguyên tắc chung: càng vắng lâu, vườn càng phải đơn giản. Một khu vườn nhiều chậu nhỏ, rau ăn lá, hoa một năm cần người chăm hằng ngày; một khu vườn chủ yếu là cây lâu năm chịu khô, cây phủ đất và vài khóm gia vị lại tự đứng được nhiều tuần.
Trước khi đi trong mùa khô
Mùa khô là mùa vườn vắng chủ dễ hỏng nhất, vì chỉ cần vài ngày gió khô là rau và chậu nhỏ héo chết. Các bước dưới đây làm trong buổi sáng hôm rời nhà hoặc chiều hôm trước.
- Hái hết rau và quả đã tới lứa. Rau để già trên luống vừa phí vừa hút sâu, quả chín rụng thu hút chuột và kiến.
- Tưới đẫm và sâu. Tưới chậm để nước ngấm xuống sâu, không chỉ ướt mặt. Cây mới trồng trong năm tưới đẫm quanh bầu.
- Bổ sung lớp phủ. Rải thêm rơm, lá khô lên chỗ đất lộ ra, nhất là luống rau và quanh cây non.
- Dồn chậu. Dồn chậu nhỏ thành cụm ở chỗ râm, khuất gió, đặt chậu lớn chắn phía ngoài. Chậu treo hạ xuống đặt cùng cụm.
- Kiểm tra hẹn giờ tưới. Nếu có, chạy thử từng nhánh, kiểm tra pin bộ hẹn giờ, nhìn béc có tắc không. Ghi lại mực nước bể để khi về biết đã dùng bao nhiêu.
- Dọn vành đai cỏ khô quanh nhà. Phòng cháy là việc không thể giao phó cho may rủi khi nhà vắng người suốt mùa khô.
Hệ tưới hẹn giờ có ích nhưng không thay được người: ống có thể bị chuột cắn, béc có thể tắc, bể có thể cạn. Nếu vắng lâu, vẫn nên nhờ một người đi kiểm tra mỗi tuần.
Trước khi đi trong mùa mưa
Mùa mưa vườn không khát, nhưng có ba rủi ro khi vắng chủ: nước mưa chảy sai đường làm trôi đất, chậu ngập úng, và cây cao đổ khi gió giông.
- Thông máng xối và rãnh. Vét lá trong máng, vét đất bồi trong rãnh đỉnh và rãnh chân bậc, kiểm tra cửa xả.
- Kê chậu, bỏ đĩa lót. Chậu ngoài trời kê lên gạch cho thoát nước; cây không ưa úng dời vào dưới hiên.
- Buộc lại cây cao và giàn. Kiểm tra cọc, dây buộc, điểm buộc giàn bầu bí; cắt bớt quả nặng trên giàn yếu.
- Lật úp mọi đồ chứa nước. Xô, chậu, lốp xe cũ, vỏ dừa; đậy kín bể. Một tuần vắng chủ đủ để lăng quăng thành muỗi.
- Thu dọn đồ đạc ngoài vườn. Bao phân, bao đất, tấm bạt, ghế gỗ: cất vào kho hoặc chằng chắc, kẻo gió giông thổi bay hay thành chỗ trú cho ốc, rắn.
- Che đống ủ phân. Phủ bạt để đống không sũng nước, chặn mép bằng đá.
Nếu có tin dự báo mưa lớn kéo dài trong thời gian vắng, nhờ người trông nhà đi kiểm tra rãnh và bậc vườn sau mưa, chụp ảnh gửi về.
Cất dụng cụ, hoá chất và khoá nước
Có những việc không phụ thuộc mùa, lần nào rời nhà cũng nên làm.
- Cất kéo, cưa, dao, cuốc xẻng vào kho có khoá; lau khô lưỡi trước khi cất để khỏi gỉ trong mùa ẩm.
- Cất mọi chai lọ, kể cả dung dịch tự pha, phân bón, vôi, vào tủ có khoá, không để trên bậc hiên hay góc vườn.
- Cuộn ống tưới không dùng, treo lên móc trong kho; ống để dưới nắng mùa khô nhanh giòn, ống để trên đất dễ bị chuột cắn.
- Khoá van nước tổng của vườn nếu không dùng hẹn giờ tưới; một đoạn ống vỡ khi vắng chủ có thể làm cạn cả bể.
- Rút điện hoặc ngắt cầu dao các thiết bị ngoài vườn như bơm, đèn vườn nếu không cần; mùa giông sét càng nên làm.
- Đóng cổng, rào để trâu bò, dê thả rông trong vùng không vào phá vườn.
Những việc này mất chưa tới nửa giờ, nhưng là nửa giờ tránh được phần lớn thiệt hại khó sửa nhất khi vắng nhà.
Giao vườn cho người trông nhà: viết bản dặn việc
Người trông nhà ở địa phương nhiều khi rành đất, rành mùa hơn chủ nhà, nhưng không đoán được ý chủ. Câu dặn "chăm vườn giúp" dễ hiểu theo nhiều cách: người thì tưới mỗi ngày cả vườn, người thì chỉ tưới khi thấy héo, người thì phun thuốc khi thấy sâu. Một bản dặn việc viết rõ giúp hai bên tránh hiểu lầm.
Bản dặn nên ngắn, một trang, chia theo tuần: ngày nào tưới khu nào, kiểm tra gì sau mưa lớn, hái rau nào cho nhà dùng, gửi ảnh vào ngày nào. Ghi rõ những việc không làm: không phun thuốc khi chưa hỏi chủ, không đốt rác, không cắt cây lớn, không đào cây mang đi. Kèm theo bản đồ vườn vẽ tay với tên từng khu.
Nên dặn cả những tình huống bất thường và việc cần làm: cây đổ chắn lối, đất sạt, ống vỡ, cháy ở bìa rừng, thấy rắn trong nhà. Trong những tình huống nguy hiểm, an toàn của người trông nhà quan trọng hơn khu vườn; dặn rõ là cứ báo chính quyền xã, kiểm lâm hoặc đơn vị điện trước rồi mới báo chủ.
Ngày trở lại: vòng kiểm tra đầu tiên
Khi quay lại sau nhiều tuần, đừng vội tưới hay cắt tỉa ngay. Đi một vòng quan sát trước, theo thứ tự từ chỗ quan trọng nhất: cây lớn sát nhà có nghiêng, gãy cành không; rãnh và bậc vườn có xói, sạt không; bể còn bao nhiêu nước so với mực đã ghi; ống tưới có rò, có bị cắn không.
Sau đó mới đến cây trồng: cây nào héo, cây nào vàng lá, cây nào bị sâu bệnh, chậu nào úng. Chụp ảnh và ghi vào sổ trước khi xử lý, để lần sau biết khu nào cần dặn kỹ hơn. Chậu héo vì khô thì tưới từ từ, nhiều lần nhỏ, không đổ một lần thật nhiều làm đất khô nứt cho nước chảy tuột ra ngoài.
Cuối cùng, nói chuyện với người trông nhà: họ đã thấy gì, mưa nắng ra sao, có gì bất thường. Người ở tại chỗ thường biết những điều mà ảnh chụp không cho thấy, như con đường nào đang hư, nhà bên cạnh vừa phun thuốc, mùa này ở vùng có loại sâu nào. Những thông tin ấy giúp điều chỉnh lịch vườn cho chuyến đi sau.
Chọn cây và cách trồng hợp với nhà hay vắng chủ
Nếu nhà chỉ có người vài ngày mỗi tháng, mỗi mùa trồng thêm cây nên được chọn bằng câu hỏi: cây này có tự sống được ba bốn tuần không ai tưới trong mùa khô không? Cây lâu năm chịu khô, cây bụi bản địa mua ở vườn ươm, cây phủ đất, hoa lâu năm như hoa giấy, sứ, dừa cạn, các khóm gia vị như sả, gừng, nghệ thường trả lời được câu hỏi ấy khi đã bén rễ.
Rau ăn lá và chậu nhỏ thì ngược lại, nên gom vào một khu nhỏ gần nguồn nước, có lưới che, có hệ tưới tự động, và chấp nhận đây là khu chỉ "sống" khi có người ở. Khi đi lâu, để khu này nghỉ, phủ rơm, không cố giữ.
Trồng dày cây phủ đất, giữ lớp phủ gốc quanh năm và làm rãnh thoát nước chắc chắn là ba việc giảm nhiều nhất công chăm cho nhà vắng chủ. Thiết kế cảnh quan quanh nhà nghỉ chi tiết hơn có ở danh mục vườn quanh nhà nghỉ, villa, homestay của trang; bài này chỉ dừng ở lịch việc trước và sau mỗi lần đi.
Hai chuyến lên nhà quan trọng nhất trong năm
Với chủ nhà chỉ lên được vài lần mỗi năm, nên ưu tiên hai chuyến rơi vào hai khúc chuyển mùa. Chuyến thứ nhất khoảng tháng 4, trước mùa mưa: đào và ủ hố trồng, khơi rãnh, thông máng xối, kiểm tra cây lớn sát nhà, mua vật tư, rồi nếu mưa đã ngấm đất thì trồng luôn cây lâu năm. Chuyến này quyết định khu vườn đi qua mùa mưa có bị trôi đất hay không.
Chuyến thứ hai khoảng tháng 10 hoặc 11, trước mùa khô: sửa bậc vườn và rãnh sau mùa mưa, đổ đầy bể, kiểm tra hệ tưới, phủ gốc, chằng cây non, gieo lứa rau cuối năm nếu có người tưới. Chuyến này quyết định khu vườn đi qua mùa khô có giữ được cây hay không.
Những chuyến lên khác trong năm, như dịp Tết, nghỉ hè, có thể dành cho việc nhẹ và hưởng khu vườn. Nếu chỉ lên được một lần trong năm, chọn chuyến trước mùa mưa, vì cây lâu năm trồng đầu mùa mưa có cơ hội sống cao nhất, và rãnh làm trước mùa mưa giữ được đất cho cả năm.
Đặt lịch hai chuyến này từ đầu năm, báo trước cho người trông nhà và nơi bán cây giống, vật tư để mọi thứ sẵn sàng khi lên. Một chuyến ba bốn ngày được chuẩn bị kỹ làm được nhiều việc hơn cả chục lần lên vội.
Câu hỏi thường gặp
Đi vắng một tháng mùa khô thì vườn có cần người tưới không?
Nên có. Hẹn giờ tưới giúp nhiều nhưng ống có thể bị cắn, béc có thể tắc, bể có thể cạn. Nhờ một người kiểm tra mỗi tuần, đọc mực nước bể, nhìn khu rau và cây mới trồng. Không có người thì thu hẹp vườn rau, để luống nghỉ phủ rơm.
Trước khi đi xa mùa mưa cần làm gì cho vườn?
Thông máng xối và rãnh, kê chậu và bỏ đĩa lót, buộc lại cây cao và giàn, lật úp mọi đồ chứa nước để tránh muỗi, thu dọn bao phân, bạt, ghế, che đống ủ phân. Nhờ người kiểm tra rãnh và bậc vườn sau những trận mưa lớn.
Bản dặn việc cho người trông nhà nên viết những gì?
Một trang chia theo tuần: ngày tưới, khu tưới, việc kiểm tra sau mưa, rau được hái, ngày gửi ảnh. Ghi rõ việc không làm như không phun thuốc khi chưa hỏi, không đốt rác, không cắt cây lớn. Kèm bản đồ vườn và cách xử lý tình huống bất thường.
Có nên khoá van nước tổng khi rời nhà vườn không?
Nên, nếu không dùng hẹn giờ tưới. Một đoạn ống vỡ hay một van rò khi không có ai ở nhà có thể làm cạn cả bể nước dành cho mùa khô. Nếu dùng hẹn giờ, khoá các nhánh không cần và kiểm tra đường ống trước khi đi.
Về lại nhà vườn sau nhiều tuần thì làm gì trước?
Đi một vòng quan sát trước khi làm gì: cây lớn sát nhà, rãnh và bậc vườn, mực nước bể, ống tưới; sau đó mới tới cây trồng. Chụp ảnh, ghi sổ, nói chuyện với người trông nhà rồi mới tưới, tỉa, dọn.
Cây gì hợp với nhà vườn hay vắng chủ ở Tà Đùng?
Cây lâu năm chịu khô khi đã bén rễ, cây bụi mua ở vườn ươm, cây phủ đất, hoa lâu năm như hoa giấy, sứ, dừa cạn, và các khóm gia vị như sả, gừng, nghệ. Rau ăn lá và chậu nhỏ chỉ nên giữ ở một khu nhỏ gần nguồn nước, có tưới tự động.