Tháng 10 và tháng 11 thường là cuối mùa mưa ở vùng hồ Tà Đùng: mưa thưa dần, sáng có sương, trưa nắng, trời trong hơn, dã quỳ nở vàng các sườn đồi. Đây là khúc chuyển mùa thứ hai trong năm, với năm việc chính: gieo lứa rau chính và trồng hoa cho dịp Tết, bón bổ sung cho cây đã qua mùa mưa, sửa bậc vườn và rãnh bị hư, đổ đầy bể chứa trước khi mưa dứt, và phủ gốc trước khi đất bắt đầu khô.
Nếu tháng 4 là tháng chuẩn bị cho mùa mưa thì tháng 10, 11 là tháng chuẩn bị cho mùa khô. Những việc làm lúc này rẻ công hơn nhiều so với làm vào tháng 2, tháng 3: đất còn ẩm, dễ đào xới, cây còn sức, nước trời còn cho không. Bỏ lỡ hai tháng này, khu vườn sẽ vào mùa khô với bể chưa đầy, đất trần và cây đói.
Nhận biết mùa mưa sắp dứt
Theo lệ thường, sang tháng 10 những đợt mưa dầm kéo dài nhiều ngày ít dần, thay bằng những cơn mưa chiều ngắn hơn, có ngày không mưa. Sương sáng vẫn dày, nhưng tan sớm hơn, khoảng giữa buổi sáng là trời đã trong. Đêm se lạnh hơn tháng 8, tháng 9. Đất mặt sau một hai ngày nắng đã khô ráo, đi lại không còn lầy.
Đến khoảng tháng 11, có năm mưa đã gần như dứt, có năm vẫn còn một vài đợt mưa lớn muộn, đôi khi do ảnh hưởng của các đợt áp thấp, bão từ biển Đông vào. Vì vậy dù trời đã trong, chưa nên vội tháo hết che chắn, khoá rãnh hay dời chậu ra chỗ trống. Những đợt mưa muộn có thể rất lớn trên đất đã sũng sau cả mùa.
Một dấu hiệu dễ nhìn của vùng cao nguyên là dã quỳ. Khi những bờ dã quỳ quanh đồi bắt đầu nở vàng, thường từ khoảng tháng 10 đến tháng 12, người làm vườn biết mùa khô đang tới gần, đã đến lúc chuyển từ việc giữ vườn qua mưa sang việc chuẩn bị cho nắng và gió.
Gieo lứa rau chính của năm
Cuối mùa mưa sang đầu mùa khô thường là lứa rau đẹp nhất năm ở vùng hồ: đất còn ẩm, đêm mát, ít mưa dập, ít nấm bệnh. Luống đã dọn và phủ rơm chờ từ tháng 9 giờ chỉ cần gạt lớp phủ, xới nhẹ, gieo. Những loại hợp gieo trong tháng 10, 11 là rau họ cải, xà lách, hành lá, ngò, các loại rau thơm, cà chua, ớt, đậu.
Nên gieo từng đợt nhỏ cách nhau vài tuần, thay vì gieo cả luống lớn một lúc. Cách làm này giúp có rau hái liên tục từ cuối năm sang Tết, không bị dồn một lứa ăn không kịp rồi bỏ già. Rau họ cải nên che lưới ngay từ lúc gieo vì sâu tơ sẽ tăng dần khi trời khô.
Với cà chua, ớt, trồng cây con vào tháng 10 thì cây ra quả trong những tháng khô mát, ít bệnh lá hơn trồng giữa mùa mưa. Cắm cọc, làm giàn ngay khi trồng, đặt luống gần nguồn nước vì khi quả đang lớn cũng là lúc mùa khô vào sâu. Lịch gieo trồng từng loại rau chi tiết theo tháng có ở bài riêng về vườn bếp trong danh mục này.
Trồng hoa cho dịp Tết
Muốn sân trước có hoa vào dịp Tết Nguyên đán, thường rơi khoảng cuối tháng 1 đến giữa tháng 2 dương lịch, nhiều loại hoa trồng từ hạt hay cây con phải xuống đất trong khoảng tháng 10, 11. Thời gian từ trồng đến ra hoa tuỳ giống, nên đọc trên bao hạt hoặc hỏi nơi bán cây giống, rồi đếm ngược từ ngày định có hoa. Ghi ngày trồng vào sổ để năm sau so lại.
Hoa trồng trong khúc này có lợi thế là lớn lên trong những tuần khô mát, ít bệnh. Nhưng gió đầu mùa khô sẽ tới khi cây đang có nụ, nên chọn chỗ trồng khuất gió hoặc trồng vào chậu để dời được. Với vùng hồ thấp hơn Đà Lạt, những loài hoa ôn đới quen ở Đà Lạt không phải loài nào cũng hợp; loài chưa chắc hợp thì trồng thử vài gốc.
Đừng quên những cây hoa lâu năm đã có trong vườn. Hoa giấy, sứ, dừa cạn, mười giờ thường cho hoa nhiều trong mùa khô mà không cần trồng mới. Tháng 10, 11 tỉa bớt cành vươn dài sau mùa mưa, bón nhẹ một lượt phân hữu cơ, giảm dần lượng nước khi mùa khô vào, là đủ để những cây này nở đẹp vào đầu năm.
Dã quỳ quanh vườn: giữ hay cắt
Dã quỳ là cây ngoại lai, đã quen đất Tây Nguyên từ lâu, mọc thành bờ dọc đường, bìa rẫy, ven đồi. Mùa hoa vàng rực cuối năm là cảnh quen của cả vùng, và nhiều nhà vườn quanh hồ muốn giữ một bờ dã quỳ làm hàng rào hoa. Điều cần biết là dã quỳ mọc rất mạnh, lan nhanh bằng hạt và gốc, thân cao, tán rộng, có thể lấn luống rau, che nắng bồn hoa và chiếm cả bậc vườn chỉ sau một hai mùa mưa.
Cách giữ dã quỳ mà không để nó lấn vườn là khoanh vùng: chỉ giữ ở bờ rào ngoài cùng, mép đường, chỗ đất dốc khó trồng cây khác, và cắt bỏ những cây mọc vào trong. Sau khi hoa tàn, khoảng cuối tháng 12 đến đầu năm, cắt thấp cả bờ, để lại gốc. Mùa mưa năm sau gốc sẽ đâm chồi lại, cho bờ hoa gọn hơn.
Thân lá dã quỳ cắt xuống là nguồn chất xanh dồi dào. Ở nhiều vùng Tây Nguyên, người làm rẫy quen dùng dã quỳ để ủ phân hoặc phủ gốc. Băm nhỏ, trộn vào đống ủ với lá khô, hoặc rải mỏng quanh gốc cây lớn. Nên cắt trước khi hạt chín nhiều, để không mang hạt đi rải khắp vườn.
Bón bổ sung cho cây đã qua mùa mưa
Mưa nhiều tháng rửa trôi một phần dinh dưỡng trong đất đỏ, nhất là ở mái dốc. Cây lâu năm vừa lớn nhanh suốt mùa mưa, bước vào mùa khô cần có sức. Tháng 10 là thời điểm hợp để bón một lượt phân hữu cơ hoai quanh tán, xới nhẹ cho phân lẫn vào lớp đất mặt, rồi phủ gốc lên. Lúc này đất còn ẩm, phân dễ tan, rễ hấp thu được, lại không bị mưa lớn cuốn đi như giữa mùa.
Không nên bón đạm mạnh vào cuối mùa mưa cho cây bóng mát và cây hoa thân gỗ, vì cây sẽ ra một đợt lá non mềm đúng lúc gió khô tới, lá dễ cháy và hút rệp. Với rau mới gieo, bón lót bằng phân ủ hoai trộn vào luống là đủ, sau đó bổ sung nhẹ theo từng đợt khi cây lớn.
Nếu đất chua, vùng đất đỏ thường như vậy, và định bón vôi, nên làm sớm trong tháng 10, rải và trộn vào đất trước khi gieo trồng vài tuần, không bón cùng lúc với phân chuồng. Muốn biết đất chua tới đâu, có thể thử bằng bộ thử đơn giản bán ở cửa hàng vật tư thay vì đoán.
Sửa bậc vườn và đổ đầy bể trước khi mưa dứt
Hai việc này có cùng một hạn chót: phải xong trước khi mưa tắt hẳn. Bậc vườn sửa khi đất còn ẩm thì dễ nện chặt; bể đổ đầy bằng nước mưa thì không tốn nước sinh hoạt.
- Đi lại những chỗ đã ghi trong sổ suốt mùa mưa: rãnh xói, mép bậc trôi đất, viên đá tường lồi ra, cửa xả bị khoét.
- Lấp rãnh xói bằng đất trộn đá dăm, nện chặt từng lớp; trồng dặm cỏ phủ ở chỗ vừa lấp để giữ đất qua mùa khô.
- Đặt lại viên đá tường bị đẩy, chèn đá nhỏ vào khe; tường cao hay lún nhiều thì mời người có chuyên môn.
- Vét rãnh và cửa xả lần cuối, đặt thêm đá lót ở chỗ nước đã đào thành hố.
- Súc lưới lọc ở miệng ống dẫn vào bể, để bể hứng những cơn mưa cuối mùa; đậy kín nắp khi đầy.
- Kiểm tra bể có rò rỉ, chân bể có nứt không; chỗ rò nhỏ nên xử lý trước khi bể phải giữ nước suốt năm tháng khô.
Một bể đầy vào cuối tháng 11 là khoản tiết kiệm lớn nhất của mùa khô sắp tới. Cách tính lượng nước cần trữ có ở danh mục tưới và giữ nước mùa khô của trang.
Phủ gốc và chuyển lịch tưới
Khi những cơn mưa đã thưa, khoảng cuối tháng 11, là lúc rải lớp phủ gốc cho mùa khô, lúc đất còn ẩm để lớp phủ giữ lại độ ẩm ấy. Rơm, lá khô, cỏ cắt phơi héo, thân dã quỳ băm nhỏ, vỏ cà phê để lâu đều dùng được. Phủ dày ở luống rau, quanh cây mới trồng trong năm; chừa vòng hở quanh thân cây.
Lịch tưới cũng chuyển dần. Từ không tưới trong mùa mưa sang tưới nhẹ những ngày nắng liên tiếp, rồi tưới đều khi gió mùa khô thổi. Đây là lúc lấy hệ tưới ra kiểm tra, thay ống hỏng, thông béc tắc, chỉnh bộ hẹn giờ nếu có.
Cuối tháng 11 cũng là lúc nhìn lại cả mùa mưa vừa qua trong sổ vườn và chép những bài học quan trọng nhất sang trang đầu của năm mới: chỗ nào cần trồng thêm cỏ phủ, chỗ nào phải làm lại rãnh, cây nào không hợp. Mùa mưa năm sau bắt đầu bằng chính những dòng ghi ấy.
Cây trồng muộn trong năm: giúp chúng qua mùa khô đầu tiên
Những cây trồng vào giữa hay cuối mùa mưa, từ khoảng tháng 8 trở đi, sẽ bước vào mùa khô khi rễ còn gói gọn quanh hố trồng. Đây là nhóm cây dễ chết nhất trong năm đầu, và tháng 10, 11 là lúc chuẩn bị riêng cho chúng. Đánh dấu từng cây bằng một cọc có buộc dây vải màu để người tưới không bỏ sót.
Quanh gốc mỗi cây, đắp một bờ đất nhỏ hình vành khuyên cách thân một khoảng, tạo thành cái chậu giữ nước khi tưới. Trên mái dốc, bờ đắp nửa vòng phía dưới dốc là đủ. Phủ một lớp rơm hoặc lá dày bên trong bờ, chừa vòng hở quanh thân. Cách làm này giúp mỗi lần tưới nước ngấm thẳng xuống vùng rễ thay vì chảy tràn đi.
Cây non ở sườn đón gió cần cọc chống chắc trước khi gió mùa khô tới, dây buộc kiểm tra lại cho vừa. Với cây có lá to, mềm, có thể cắm vài cành khô chắn phía gió trong những tuần đầu. Không bón thúc nhiều cho cây trồng muộn vào cuối năm; mục tiêu bây giờ là giữ bộ rễ sống qua mùa khô, không phải ép cây lớn nhanh.
Trong sổ vườn, ghi riêng danh sách cây trồng muộn cùng ngày trồng. Suốt mùa khô, đây là danh sách cần tưới trước tiên, kể cả khi phải giảm nước ở những khu khác.
Câu hỏi thường gặp
Tháng 10 ở Tà Đùng còn mưa nhiều không?
Theo lệ thường, tháng 10 mưa đã thưa hơn giữa mùa, chủ yếu là mưa chiều ngắn, có ngày không mưa. Một số năm vẫn có đợt mưa lớn muộn vào tháng 10, tháng 11. Vì vậy nên giữ rãnh thông và che chắn cho tới khi mưa đã tắt hẳn.
Dã quỳ ở Tà Đùng nở vào tháng mấy?
Thường khoảng tháng 10 đến tháng 12, khi mùa mưa sắp dứt và trời chuyển khô. Thời điểm nở rộ có thể sớm hay muộn vài tuần tuỳ năm và tuỳ độ cao, sườn đồi.
Có nên trồng dã quỳ làm hàng rào vườn nhà không?
Có thể, nhưng cần khoanh vùng vì dã quỳ là cây ngoại lai mọc mạnh, lan nhanh. Chỉ giữ ở bờ rào ngoài, mép đường, chỗ dốc khó trồng cây khác, cắt bỏ cây mọc vào trong, và cắt thấp cả bờ sau khi hoa tàn trước khi hạt chín nhiều.
Tháng 10 có nên bón phân cho cây không?
Nên bón một lượt phân hữu cơ hoai quanh tán cho cây lâu năm, vì đất còn ẩm và mưa lớn đã giảm. Không nên bón đạm mạnh cho cây bóng mát, cây hoa thân gỗ vì cây sẽ ra lá non đúng lúc gió khô tới.
Muốn có hoa Tết thì phải trồng từ khi nào?
Nhiều loại hoa trồng từ hạt hoặc cây con cần xuống đất trong khoảng tháng 10, 11, nhưng tuỳ giống. Đọc thời gian sinh trưởng trên bao hạt hoặc hỏi nơi bán cây giống, đếm ngược từ dịp Tết, và ghi lại ngày trồng để năm sau điều chỉnh.
Vì sao phải đổ đầy bể nước vào cuối mùa mưa?
Vì sau khi mưa tắt là bốn năm tháng khô, nước mưa không còn để hứng. Bể đầy vào cuối tháng 11 là nguồn nước tưới miễn phí lớn nhất cho mùa khô. Nhớ súc lưới lọc, kiểm tra rò rỉ và đậy kín nắp để nước sạch, không sinh muỗi.