Tháng 5 và tháng 6 thường là đầu mùa mưa ở vùng hồ Tà Đùng, khi mưa đã ngấm đất và đều dần. Đây là mùa trồng cây của cả năm: trồng cây lâu năm vào hố đã chuẩn bị, gieo cỏ và cây phủ trên mái dốc đất trần, trồng gừng, nghệ, sả và rau chịu mưa. Song song là ba việc giữ vườn: làm cỏ mỗi tuần khi cỏ dại bùng lên, chặn ốc sên đầu mùa, và kê chậu, bỏ đĩa lót trước những tuần mưa dầm.
Ở vùng đồi đất đỏ, cây trồng đầu mùa mưa có năm sáu tháng ẩm để bén rễ trước khi gặp mùa khô đầu tiên. Cây trồng giữa hay cuối mùa mưa chỉ có ba bốn tháng, nhiều khi chưa kịp đâm rễ sâu đã phải chịu gió khô tháng 12. Vì vậy, nếu cả năm chỉ có một đợt trồng, nên để đợt ấy rơi vào hai tháng này.
Vì sao đầu mùa mưa là mùa trồng cây của vùng hồ
Cây mới trồng mất nhiều rễ trong lúc đánh bầu, chuyển chỗ; trong vài tuần đầu nó sống nhờ độ ẩm quanh bầu đất. Đầu mùa mưa, đất ẩm đều mà chưa sũng, trời còn nhiều nắng xen kẽ, nhiệt độ đất ấm: điều kiện thuận nhất để rễ mới mọc ra khỏi bầu. Sang giữa mùa mưa, đất sũng nước lâu ngày, rễ mới dễ bị ngạt ở những chỗ thoát nước kém.
Thêm vào đó là thời gian. Một cây bóng mát trồng tháng 5 có khoảng sáu tháng mưa để rễ đi xa khỏi hố trồng, đến tháng 12 đã có thể tự tìm ẩm ở lớp đất sâu. Cây trồng tháng 9 thì đến mùa khô rễ vẫn nằm gọn trong hố, phải tưới tay suốt mùa khô đầu tiên. Với nhà vườn vắng chủ, sự khác biệt này là khác biệt giữa cây sống và cây chết.
Cũng vì vậy, các vườn ươm quanh vùng thường đông người mua nhất vào đầu mùa mưa. Ai đã đặt cây từ tháng 3, tháng 4 sẽ có cây đúng lúc; ai chờ mưa mới đi mua dễ phải lấy cây bầu nhỏ, cây còn non hoặc phải chờ đợt sau.
Trồng cây vào hố đã chuẩn bị: các bước cho cây bén rễ
Nếu hố đã đào và ủ phân từ tháng 4, việc trồng chỉ còn vài bước. Chọn ngày trời râm hoặc trồng vào chiều mát.
- Kiểm tra độ ẩm. Thọc tay hoặc que xuống đất cạnh hố, đất ẩm sâu là trồng được. Đất còn khô bên dưới thì chờ thêm vài cơn mưa.
- Moi lỗ vừa bầu. Lỗ rộng hơn bầu một chút, sâu bằng chiều cao bầu. Không đặt cây sâu hơn mặt bầu cũ, cổ rễ bị vùi dễ thối.
- Rạch bỏ túi bầu, gỡ nhẹ rễ cuộn. Rễ cuộn tròn quanh đáy bầu nên gỡ ra hoặc rạch nhẹ vài đường để rễ mọc hướng ra ngoài.
- Lấp đất, nén vừa tay. Nén đều quanh bầu cho đất tiếp xúc với rễ, không dẫm mạnh làm chặt đất.
- Cắm cọc và buộc. Cây cao hơn đầu gối nên có cọc; buộc hình số tám bằng dây mềm. Ở chỗ dốc, cọc cắm phía trên dốc.
- Tưới đẫm một lần và phủ gốc. Dù trời vừa mưa, tưới một lần để đất lấp lắng xuống, lấp đầy khe hở quanh rễ. Phủ một lớp lá hoặc rơm mỏng, chừa vòng hở quanh thân.
Trong hai ba tuần đầu, nếu có đợt nắng kéo dài giữa hai cơn mưa, tưới thêm cho cây mới trồng. Đây là lý do nên trồng vào đầu mùa khi chủ nhà còn ở lại vài ngày, hoặc có người trông nhà theo dõi.
Gieo phủ mái dốc ngay khi đất ẩm
Mái dốc đất trần là chỗ mất đất nhiều nhất trong mùa mưa. Mỗi trận mưa lớn cuốn một lớp đất mặt màu mỡ xuống chân dốc, để lại những rãnh xói nhỏ, rồi rãnh nhỏ thành rãnh lớn. Đầu mùa mưa là cửa sổ duy nhất trong năm để cỏ và cây phủ kịp bén rễ, đủ dày trước khi những trận mưa lớn nhất của tháng 7, 8 tới.
Các cách phổ biến ở vườn đồi gồm trồng hàng cỏ hương bài theo đường đồng mức, gieo hoặc trồng hom lạc dại, cỏ lá gừng, và phủ rơm hay lưới phủ tạm cho tới khi cỏ mọc. Việc chọn loài, khoảng cách hàng, cách trồng đã có bài riêng trong danh mục cỏ, thảm phủ và chống xói của trang. Trong lịch tháng 5, chỉ cần nhớ thứ tự: phủ mái dốc trước, làm đẹp vườn hoa sau.
Một mẹo cho người ở xa: nếu không kịp trồng hết, ít nhất phủ rơm hoặc cành lá khô lên những dải đất trần dốc nhất và cắm vài hàng cọc tre chặn ngang dốc. Lớp phủ tạm giảm đáng kể sức nước mưa đập xuống đất và giữ hạt cỏ dại bản địa nảy mầm, tốt hơn để đất trần qua cả mùa.
Cỏ dại bùng lên: lịch làm cỏ mỗi tuần
Chỉ hai ba tuần sau cơn mưa ngấm đất đầu tiên, cả khu vườn phủ một lớp cỏ non. Đây là lúc làm cỏ dễ nhất: cỏ còn nhỏ, rễ nông, đất ẩm, nhổ nhẹ là lên cả rễ. Để thêm một tháng, cỏ đã ra hạt, rễ bám sâu, có loài lan bằng thân ngầm, làm mất gấp nhiều lần công.
Một lịch hợp lý cho vườn nhà là mỗi tuần một buổi sáng, làm theo khu: tuần này luống rau và bồn hoa quanh hiên, tuần sau quanh gốc cây mới trồng, tuần sau nữa lối đi và chân bậc. Không cần làm sạch cỏ cả vườn; trên mái dốc, những đám cỏ thấp không lấn cây trồng lại đang giữ đất. Chỉ cần dọn sạch cỏ trong vòng tán cây non và trên luống rau, cắt thấp cỏ ở lối đi.
Cỏ nhổ lên, nếu chưa có hạt, phơi héo rồi dùng phủ gốc hoặc cho vào đống ủ. Cỏ đã có hạt, cỏ có thân ngầm khó chết nên để riêng, phơi khô kỹ hoặc ủ trong bao kín một thời gian trước khi đưa vào đống ủ chung. Không dùng thuốc diệt cỏ trong vườn nhà, nhất là trên mái dốc nhìn xuống hồ: cỏ chết hết thì đất trần, nước mưa cuốn cả đất lẫn thuốc xuống chỗ thấp.
Rau non và ốc sên đầu mùa
Mưa đầu mùa đánh thức ốc sên và sên trần. Chúng bò ra vào những đêm ẩm, ăn khoẻ để đẻ trứng, và rau non mới gieo là món chúng thích nhất. Một luống cải hay xà lách vừa nhú có thể mất trắng sau hai ba đêm. Bắt mạnh tay trong những tuần đầu này sẽ làm số ốc ít hẳn trong các tháng sau, vì mỗi con bắt được là bớt một ổ trứng.
Lịch đơn giản: mỗi tối sau mưa, cầm đèn pin đi một vòng quanh luống rau, chân tường đá, dưới chậu, nhặt ốc vào xô có nắp. Đặt vài tấm ván hoặc lá chuối úp trên mặt đất cạnh luống, sáng ra lật lên thu ốc trú bên dưới. Quanh luống có thể rải tro bếp, vỏ trấu, vỏ trứng giã dập để làm rào chắn tạm, thay lại sau mỗi cơn mưa.
Khi bắt ốc, đeo găng và rửa tay bằng xà phòng sau đó, vì ốc có thể mang ký sinh trùng gây bệnh cho người. Không để trẻ nhỏ cầm chơi. Cách bắt, bẫy, rào chắn đầy đủ có ở bài riêng về ốc sên trong danh mục sâu bệnh vườn nhà. Với lịch tháng 5, quan trọng nhất là bắt đầu sớm, từ tuần đầu tiên sau cơn mưa ngấm đất.
Kê chậu, bỏ đĩa lót trước mưa dầm
Tháng 6 là lúc chuẩn bị cho những tuần mưa dầm sắp tới. Chậu để ngoài trời nên bỏ đĩa lót, kê lên gạch hoặc kệ cho nước thoát tự do. Kiểm tra lỗ thoát đáy chậu, chậu nào nước đọng lâu trên mặt đất sau tưới hay sau mưa là lỗ đã bị bít, cần thông lại hoặc thay đất.
Những cây không ưa úng nên dời vào dưới hiên hoặc che mưa bằng tấm nhựa trong, giữ đủ sáng. Đất trồng chậu nên tơi xốp, trộn thêm vật liệu thoát nước như xơ dừa, trấu hun hay đá nhỏ. Nếu định thay đất cho chậu nào, làm vào đầu tháng 6 khi cây đang sức sống, trời chưa mưa dầm, để cây kịp hồi lại.
Bồn hoa xây quanh hiên cũng cần nhìn lại: có lỗ thoát nước dưới chân bồn không, nước mưa từ mái có đổ thẳng vào bồn không. Nếu nước mái hắt thẳng vào, có thể làm một máng nhỏ hoặc đặt đá lót ở chỗ nước rơi để đất không bị xói và rễ không ngập.
Tự đo lượng mưa tại vườn: một thói quen có ích
Mưa trên các sườn đồi quanh hồ không đều: cùng một buổi chiều, nhà bên này mưa to, nhà bên kia chỉ lắc rắc. Muốn biết vườn mình nhận bao nhiêu nước, cách đơn giản nhất là đặt một ống đo mưa tự làm: một cái lọ thành thẳng, đáy phẳng, miệng không bị mái nhà hay tán cây che, đặt chỗ trống, cố định chắc. Sau mỗi cơn mưa, dùng thước đo mực nước trong lọ rồi ghi vào sổ, đổ đi.
Sau một mùa, những con số ấy cho biết nhiều điều: tuần nào mưa đủ để không cần tưới, trận mưa nào lớn làm rãnh tràn, mùa mưa năm nay bắt đầu sớm hay muộn. Đối chiếu với ghi chép về rãnh xói, chỗ úng, cây chết, anh chị sẽ thấy ngưỡng mưa nào bắt đầu gây hại cho khu vườn của mình.
Đây không phải số đo chính thức, chỉ là số đo của riêng khu vườn. Nhưng với người làm vườn, con số của chính mảnh đất mình đứng thường hữu ích hơn số liệu chung của cả vùng.
Trồng gừng, nghệ, sả, lá lốt khi mưa đã đều
Nhóm cây gia vị lâu năm và củ gia vị hợp nhất với đầu mùa mưa. Gừng và nghệ trồng bằng củ giống có mầm, đặt nông trong luống tơi xốp nhiều mùn, phủ rơm lên trên. Củ cần cả mùa mưa để đẻ nhánh, lớn củ; theo lệ thường, đến mùa khô khi lá vàng úa dần là lúc đào. Chọn chỗ thoát nước tốt, vì củ nằm trong đất sũng lâu ngày dễ thối. Trên đất dốc, luống gừng nghệ nên chạy ngang dốc, có rãnh nhỏ phía trên chặn nước.
Sả trồng bằng gốc tách từ bụi cũ, cắt bớt lá, đặt thành khóm. Sả chịu nắng, chịu khô khá tốt khi đã bén rễ, nên còn hay được trồng thành hàng ở mép bậc vườn hoặc quanh luống rau. Lá lốt thì ngược lại, ưa râm và ẩm, hợp với chân tường đá phía khuất nắng, dưới tán cây thưa, nơi các loại rau khác khó sống.
Trồng từ đầu mùa, những khóm này tới cuối năm đã thành bụi, đủ dùng quanh năm cho một gia đình, lại không đòi chăm nhiều. Đây là nhóm cây nên có trong mọi vườn nhà quanh hồ, nhất là nhà vắng chủ: ít sâu bệnh, ít tưới, hái lúc nào cũng được.
Câu hỏi thường gặp
Tháng mấy trồng cây bóng mát ở Tà Đùng là tốt nhất?
Đầu mùa mưa, thường khoảng tháng 5 đến tháng 6, khi mưa đã ngấm đất và đều. Cây có năm sáu tháng ẩm để bén rễ trước mùa khô. Trồng muộn vào tháng 9, tháng 10 thì phải tưới tay suốt mùa khô đầu tiên.
Trồng cây xong trời nắng mấy ngày liền thì làm sao?
Tưới đẫm quanh gốc cây mới trồng vào sáng sớm hoặc chiều mát, mỗi vài ngày một lần cho tới khi mưa trở lại. Giữ lớp phủ gốc để giảm bốc hơi. Có thể cắm vài cành lá che phía nắng chiều cho cây non trong tuần đầu.
Làm cỏ vườn mùa mưa bao lâu một lần?
Mỗi tuần một buổi, chia theo khu, là đủ cho vườn nhà. Làm sớm khi cỏ còn nhỏ, chưa ra hạt thì nhẹ công nhất. Chỉ cần dọn sạch trong tán cây non và trên luống rau; cỏ thấp trên mái dốc nên giữ lại để giữ đất.
Có nên dùng thuốc diệt cỏ trong vườn nhà không?
Không nên. Cỏ chết hết thì đất trần, mưa cuốn đất xuống chỗ thấp, nhất là trên mái dốc nhìn xuống hồ; thuốc cũng có thể theo nước trôi đi. Làm cỏ tay khi cỏ còn non, phủ gốc và gieo cây phủ đất là cách an toàn hơn.
Đầu mùa mưa ốc sên nhiều, có cách nào đơn giản?
Bắt tay vào các tối sau mưa bằng đèn pin, đặt ván hoặc lá chuối úp làm bẫy để sáng ra thu ốc, rải tro bếp hay vỏ trấu quanh luống làm rào tạm. Bắt mạnh tay từ tuần đầu thì các tháng sau ốc ít hẳn. Luôn đeo găng và rửa tay sau đó.
Có cần trồng cỏ phủ mái dốc ngay tháng 5 không?
Nên làm càng sớm càng tốt sau khi mưa ngấm đất, vì cỏ cần vài tuần để bén rễ và phủ kín trước những trận mưa lớn của tháng 7, tháng 8. Nếu chưa kịp trồng, ít nhất phủ rơm hoặc cành lá khô lên phần đất trần dốc nhất.