Bồn cây sát nhà nên cách chân tường ít nhất một dải sỏi hoặc đá rộng chừng nửa mét đến một mét; mặt đất bồn phải thấp hơn mép chống thấm của tường; cây bụi trồng sao cho khi lớn tán không chạm tường, không chạm mái; không để cây leo bám thẳng lên tường; và cây lớn rụng lá nhiều đặt xa máng xối. Như vậy nhà vẫn xanh mà tường khô, không mốc.
Ở vùng hồ Tà Đùng (xã Tà Đùng, tỉnh Lâm Đồng — trước 7/2025 là Đắk Som, Đắk R'Măng thuộc huyện Đắk Glong, tỉnh Đắk Nông), mùa mưa thường kéo dài nhiều tháng, sương sớm dày, nhà nghỉ lại hay đóng cửa nhiều ngày khi không có khách. Đủ điều kiện để ẩm mốc. Nhiều chủ nhà nghỉ thấy chân tường loang, vữa bong, đồ gỗ mốc mà không nghĩ tới bồn hoa ngay sát đó. Bài này nói về cách trồng quanh nhà sao cho vườn không làm hại nhà.
Bồn cây làm nhà ẩm theo những đường nào
Đường thứ nhất là qua đất. Bồn cây được tưới thường xuyên và nhận nước mưa, đất bồn ẩm quanh năm. Nếu bồn áp sát chân tường, hơi ẩm thấm vào chân tường, theo mao dẫn đi lên, gây loang ố, rêu, bong sơn. Tệ hơn, nhiều bồn được đắp đất cao hơn mép lớp chống thấm của tường, nước thấm thẳng qua phần tường không được bảo vệ.
Đường thứ hai là qua không khí. Bụi cây dày áp sát tường, sát cửa sổ cản gió, cản nắng, giữ một lớp không khí ẩm ngay mặt tường. Tường không khô được sau mưa, sau sương. Cửa sổ phòng ngủ bị bụi cây che kín thì phòng thiếu gió, mùi ẩm đọng lại khi nhà đóng cửa lâu.
Đường thứ ba là qua mái. Cây cao tán rộng vươn trên mái thả lá xuống máng xối, máng nghẹt thì nước mưa tràn qua mép, đổ thẳng xuống chân tường. Cành chạm mái cọ xát làm hỏng ngói, tôn; lá đọng trên mái giữ ẩm, rêu mọc. Cả ba đường đều có cách chặn đơn giản nếu nghĩ trước khi trồng.
Làm dải sỏi chân tường và bồn cây đúng cách
Đây là cách làm phổ biến ở nhiều kiểu nhà vùng mưa nhiều. Áp dụng cho nhà đã có và cả nhà sắp làm vườn.
- Xác định mép chống thấm. Hỏi thợ đã xây hoặc nhìn chân tường: phần tường có lớp chống thấm, ốp chân tường hoặc gờ bê tông thường cao hơn mặt đất một đoạn. Mặt đất quanh nhà, kể cả bồn cây, phải luôn thấp hơn mép đó.
- Đào dải sát tường. Đào một dải dọc chân tường rộng chừng nửa mét đến một mét, sâu vài gang tay, mặt đáy dốc nhẹ ra phía ngoài để nước không đọng sát tường.
- Lót và rải sỏi. Có thể lót vải địa kỹ thuật hoặc bao tải cũ ở đáy để đất không trộn lên, rồi rải sỏi hoặc đá cuội. Sỏi để nước mưa từ mép mái rơi xuống không bắn đất lên tường.
- Làm bồn phía ngoài dải sỏi. Viền bồn bằng đá, gạch hoặc gỗ chôn, mặt đất bồn thấp hơn mặt dải sỏi một chút hoặc bằng, không cao hơn.
- Dẫn nước mái. Ống xối đổ xuống phải có đá đỡ hoặc nối rãnh dẫn ra xa nhà, không đổ vào bồn sát tường.
- Trồng cây lùi vào giữa bồn. Gốc cây cách mép trong của bồn một khoảng bằng nửa tán khi trưởng thành, để tán không chạm tường.
Dải sỏi còn là lối đi hẹp để người trông nhà kiểm tra chân tường, sơn sửa, dọn nhện mà không dẫm vào bồn hoa.
Chọn cây cho bồn sát nhà
Đây là những gợi ý theo đặc tính chung của loài, hợp khí hậu vùng hồ có mùa khô và mùa mưa rõ.
| Nhóm cây | Hợp vì | Lưu ý khi trồng sát nhà |
|---|---|---|
| Bụi hoa thấp nở lâu (dừa cạn, mười giờ, cúc, ngũ sắc lùn) | Thấp, thoáng gốc, chịu nắng | Ngũ sắc quả xanh không để trẻ ăn; cắt tỉa giữ lùn |
| Cây lá màu bụi nhỏ | Đẹp quanh năm, không phụ thuộc mùa hoa | Tỉa thưa để gió lùa qua gốc |
| Rau thơm trong bồn, chậu (húng, tía tô, sả) | Tiện hái, thơm hiên nhà | Sả bụi to dần, đặt ở góc bồn, xa cửa sổ |
| Cây leo trên giàn tách khỏi tường | Che nắng chiều cho tường, có hoa | Giàn phải đứng riêng, cách tường một khoảng, không cho dây bám tường |
| Cây bụi lớn, hàng rào sống | Che chắn, chắn gió | Đặt xa tường hơn, không che cửa sổ phòng ngủ |
Tránh trồng sát nhà những cây có rễ khoẻ chạy xa, cây lớn nhanh tán rộng, và cây leo có rễ bám dính trực tiếp vào tường. Rễ bám làm hỏng lớp sơn, vữa và giữ ẩm trên mặt tường; khi gỡ ra để lại vết khó làm sạch.
Máng xối, mái hiên và cây lớn
Cây lớn gần nhà là thứ cần tính kỹ nhất, vì trồng rồi khó dời. Nếu muốn có bóng mát cho hiên, nên đặt cây sao cho tán khi trưởng thành nằm bên cạnh hoặc phía trước hiên chứ không trùm lên mái. Cành vươn sát mái phải được tỉa từ khi còn nhỏ, đừng đợi cành to.
Lá rụng và máng xối
Mùa khô ở vùng hồ là mùa nhiều cây rụng lá. Lá khô gió thổi vào máng xối, tích lại, đến cơn mưa đầu mùa thì máng nghẹt, nước tràn. Trước mùa mưa, nên có một lượt dọn máng xối, kiểm ống xối, đặc biệt ở những mái gần cây. Lưới chắn lá đặt trên máng giảm được việc này nhưng vẫn phải quét lưới.Đường ống, bể phốt và móng
Rễ cây tìm tới chỗ có nước và dinh dưỡng, như đường ống nước rò, khu vực bể tự hoại, rãnh thoát nước. Trước khi trồng cây lớn gần nhà, hỏi lại hoặc xem bản vẽ vị trí đường ống, bể tự hoại để trồng xa những chỗ đó. Với nhà gỗ, nhà sàn thấp, giữ khoảng hở dưới sàn thông thoáng, không để bụi cây lấp kín gầm sàn.Những thói quen chăm bồn sát nhà nên giữ
Tưới gốc, không tưới lên tường. Vòi phun xối lên lá dễ hắt nước vào tường, cửa. Tưới sát gốc hoặc dùng tưới nhỏ giọt cho bồn sát nhà.
Tỉa thưa trước mùa mưa. Cuối mùa khô, tỉa bớt cành trong tán bụi cho gió lùa, giảm nấm bệnh và giảm ẩm sát tường.
Dọn lá mục sát chân tường. Lá rơi vào dải sỏi giữ ẩm và làm đất bám lên sỏi; quét định kỳ.
Đóng cửa lâu thì vẫn mở hé cửa thông gió. Nếu an toàn, để cửa thông gió, quạt hút hoặc khe gió mở khi nhà vắng khách; bồn cây bên ngoài thoáng thì không khí trong nhà dễ khô hơn.
Kiểm tra chân tường sau mùa mưa. Thấy loang ố mới, bong sơn ở chân tường cạnh bồn cây thì xem lại: đất bồn có cao quá không, ống xối có đổ vào đó không.
Ví dụ giả định: sửa một bồn hoa đã đắp sát tường
Một ví dụ giả định. Căn nhà nghỉ xây gạch, mặt trước có một bồn hoa dài đắp đất sát tường, đất bồn cao gần chạm bậu cửa sổ. Năm đầu đẹp, đến mùa mưa thứ hai thì chân tường trong phòng ngủ phía sau bồn bắt đầu loang, sơn phồng, góc phòng có mùi ẩm. Chủ nhà cho sơn chống thấm bên trong nhưng sang mùa mưa sau lại loang.
Cách xử lý trong ví dụ: đào hạ đất bồn xuống dưới mép chống thấm của tường, tách bồn ra khỏi tường bằng một dải sỏi rộng gần một mét, mặt dải sỏi dốc nhẹ ra ngoài. Ống xối trước đây đổ thẳng vào bồn được nối xuống một rãnh lót đá dẫn ra xa. Bụi cây cũ trồng sát tường được bứng dời ra mép ngoài bồn mới vào đầu mùa mưa; phần tường lộ ra được để khô một mùa rồi mới sơn sửa. Sau mùa mưa tiếp theo, chân tường trong phòng khô hơn rõ.
Ví dụ này cho thấy sửa phía ngoài thường hiệu quả hơn chỉ sơn phía trong. Tuy vậy, tường ẩm còn có thể do nhiều nguyên nhân khác như nền nhà, mái dột, ống nước rò; nếu đã làm như trên mà vẫn ẩm, nên mời thợ xây có kinh nghiệm xem.
Hiên nhà và chậu cây: giữ hiên khô, sạch, ít muỗi
Hiên là nơi khách ngồi nhiều nhất ở nhà nghỉ quanh hồ, nên chủ nhà hay đặt nhiều chậu cây ở đây. Chậu trên hiên vừa đẹp vừa tiện tưới, nhưng nếu đặt nhiều chậu nhỏ sát chân tường, đĩa lót đầy nước, hiên sẽ ẩm, bẩn và thành chỗ muỗi đẻ. Mùa mưa, muỗi ở vùng đồi quanh hồ không ít; một vài đĩa lót đọng nước có thể đủ làm phiền cả hiên vào buổi tối.
Cách làm gọn là ít chậu mà lớn, đặt trên kệ hoặc chân kê cách mặt sàn, chừa khoảng hở với tường. Đĩa lót đổ nước sau khi tưới, hoặc dùng chậu có đáy thoát ra ngoài mép hiên. Cây trên hiên chọn loài chịu bóng nhẹ và gió, như cây lá màu, rau thơm, vài loài hoa bụi nhỏ; hiên hướng nắng chiều thì chọn loài chịu nắng gắt.
Khi nhà vắng khách nhiều ngày, chậu trên hiên là thứ chết đầu tiên vì khô. Nếu người trông nhà không ghé thường xuyên, hoặc gom chậu vào một chỗ có tưới hẹn giờ, hoặc trồng thẳng xuống bồn ngoài dải sỏi thay vì để trong chậu. Một hiên ít chậu mà luôn tươi nhìn dễ chịu hơn một hiên nhiều chậu héo.
Quanh nhà trong mùa khô: cháy, bụi và gió
Mùa khô ở vùng hồ thường nắng, gió mạnh, cỏ cháy vàng. Lúc này điều cần lo quanh nhà không còn là ẩm mà là lửa. Rơm phủ, lá khô, củi chất sát tường, bụi cây khô áp vào hiên gỗ đều có thể bắt lửa từ một tàn thuốc, một đốm lửa bếp nướng. Dải sỏi chân tường nói ở trên lúc này làm thêm việc của một vành đai không cháy quanh nhà.
Nên giữ một vòng vài bước quanh nhà không có rơm khô, không chất củi, không để cỏ cao. Bồn cây sát nhà trong mùa khô dùng lớp phủ không cháy như sỏi nhỏ, hoặc giữ ẩm bằng tưới gốc. Củi, than cho bếp nướng cất trong kho có mái, xa tường nhà ở.
Gió mùa khô thổi bụi đất đỏ từ những khoảng đất trống bám lên tường, hiên, cửa kính. Khoảng đất quanh nhà được phủ cỏ, phủ sỏi thì bụi ít hẳn. Một hàng cây bụi phía đón gió cũng giảm bụi bay vào hiên, nhưng đặt hàng này xa tường như đã nói, đừng để nó thành bức vách ẩm vào mùa mưa. Cuối mùa khô, rửa tường, cửa kính một lượt là nhà sáng sủa trở lại trước khi mưa về.
Câu hỏi thường gặp
Có nên trồng dây leo phủ kín tường nhà cho mát không?
Dây leo bám thẳng vào tường giữ ẩm trên mặt tường và có thể làm hỏng lớp sơn, vữa. Nếu muốn tường xanh, dựng giàn hoặc lưới đứng riêng cách tường một khoảng cho không khí lưu thông, để dây leo trên giàn đó.
Bồn hoa xây gạch áp sát tường có được không?
Được nếu bồn có thành riêng, đáy thoát nước tốt và có lớp chống thấm ở mặt tiếp giáp tường; mặt đất trong bồn vẫn phải thấp hơn mép chống thấm của nhà. Nếu làm sau khi nhà đã xây, nên hỏi thợ xây trước.
Nhà gỗ thì cây cần cách xa hơn không?
Nên. Gỗ hút ẩm và dễ bị mối mọt khi chân tường ẩm. Với nhà gỗ, dải sỏi nên rộng hơn, bụi cây thưa hơn, và tránh để đất, lá, củi chất sát chân nhà vì là đường cho mối.
Rau thơm trồng chậu trên hiên có làm ẩm hiên không?
Chậu có đĩa lót hứng nước và đặt trên kệ, không đặt sát chân tường thì ảnh hưởng ít. Tránh để nước đọng trong đĩa lót lâu ngày vì thành chỗ muỗi đẻ.
Cây đã trồng sát nhà rồi thì làm sao?
Cây bụi nhỏ có thể bứng dời ra xa vào đầu mùa mưa. Cây lớn thì tỉa cành chạm mái, chạm tường, tỉa thưa tán, làm rãnh và dải sỏi ở phần còn lại. Nếu cây đã ảnh hưởng tới móng, mái thì hỏi thợ xây và người chăm cây có kinh nghiệm.