Chỗ nướng BBQ và đốt lửa trong vườn nhà nghỉ nên đặt trên một nền không cháy (sỏi, đá, gạch) rộng hơn bếp nhiều bước, cách nhà, cây có tán thấp, mái tranh, đống rơm củi một khoảng xa; xung quanh là vành đai không có cỏ khô, rơm phủ hay lá rụng; luôn có sẵn nước, xô cát và người lớn trông lửa; và mùa khô gió mạnh thì hạn chế hoặc không đốt lửa trại, nhất là ở nhà gần rừng.
Quanh hồ Tà Đùng (xã Tà Đùng, tỉnh Lâm Đồng — trước 7/2025 thuộc Đắk Som, Đắk R'Măng, huyện Đắk Glong, tỉnh Đắk Nông), mùa khô thường kéo dài mấy tháng, cỏ đồi cháy vàng, gió hồ thổi lên mạnh vào buổi chiều, và nhiều lô đất nằm sát rừng, sát Vườn quốc gia Tà Đùng. Khách lên nhà nghỉ lại rất thích nướng thịt, đốt lửa ngồi hơ tay buổi tối. Bài này hướng dẫn chủ nhà bố trí khu vườn sao cho niềm vui đó không thành một đám cháy.
Vì sao vườn đồi mùa khô cháy dễ đến vậy
Cỏ tranh, cỏ lau khô và lá rụng là nhiên liệu nhẹ, bắt lửa từ một tàn than nhỏ. Trên đồi, lửa chạy lên dốc nhanh hơn nhiều so với trên đất bằng, vì ngọn lửa hơ nóng phần cỏ phía trên trước khi chạm tới. Gió hồ thổi lên đồi vào buổi chiều lại đẩy lửa theo đúng chiều đó. Một đốm lửa bén vào cỏ khô ở chân vườn có thể leo lên tới hiên nhà trong thời gian rất ngắn.
Tàn lửa là nguồn hay bị coi nhẹ. Than nướng, củi lửa trại khi gió thổi bắn ra những đốm than đỏ bay xa vài bước, rơi vào rơm phủ gốc, mái lá, đống củi. Nhiều đám cháy vườn bắt đầu sau khi mọi người đã đi ngủ, từ một tàn than âm ỉ trong lớp rơm.
Theo các tài liệu phổ biến về phòng cháy rừng, cuối mùa khô là giai đoạn nguy cơ cháy cao nhất ở Tây Nguyên. Vào những thời điểm này, chính quyền địa phương và đơn vị quản lý rừng có thể có thông báo hạn chế dùng lửa gần rừng. Chủ nhà nghỉ gần rừng nên theo dõi thông báo của xã và Vườn quốc gia Tà Đùng, nói rõ với khách khi có hạn chế.
Chọn và làm chỗ nướng từng bước
Một chỗ nướng an toàn không cần đắt; cần đúng chỗ và đủ rộng.
- Chọn chỗ. Mặt đất bằng, thoáng, không có cành cây thấp phía trên, cách nhà, mái hiên, kho củi, bồn chứa nhiên liệu một khoảng xa. Không đặt dưới tán cây, dưới giàn leo, sát hàng rào cây khô.
- Xem hướng gió. Chỗ nướng nên nằm cuối hướng gió so với nhà và chỗ ngồi, để khói và tàn bay ra phía không có gì cháy.
- Làm nền không cháy. Dọn sạch cỏ, rễ, lớp mùn trên một vòng rộng; rải sỏi, đá dăm hoặc lát đá, gạch. Vòng nền nên rộng hơn bếp ít nhất vài bước mỗi phía.
- Đặt bếp cố định hoặc hố lửa có thành. Bếp nướng có chân vững, hố lửa xây bằng đá hoặc gạch có thành cao, để than củi không lăn ra ngoài.
- Chuẩn bị đồ dập lửa ngay cạnh. Một vòi nước kéo tới được, một xô nước đầy, một xô cát và một cái xẻng. Bình chữa cháy nhỏ đặt ở chỗ dễ lấy trong nhà gần đó.
- Làm vành đai quanh. Ngoài nền sỏi là một vòng cỏ cắt thấp, tưới ẩm trong mùa khô, không phủ rơm.
Nếu lô đất dốc, đặt chỗ nướng ở bậc bằng phía trên, đừng đặt ở chân dốc có cỏ khô phía trên; lửa chạy lên dốc nhanh.
Khoảng cách và vành đai: những gì nên giữ xa lửa
Không có một con số chung cho mọi vườn; tuỳ gió, độ dốc và loại cây. Bảng dưới nêu nguyên tắc thứ tự ưu tiên.
| Thứ cần giữ xa | Vì sao | Cách làm |
|---|---|---|
| Nhà, mái hiên, mái lá | Tàn lửa bay lên mái; khói vào nhà | Đặt chỗ nướng xa hơn hẳn mức nghĩ là đủ, cuối hướng gió |
| Cây có cành thấp, giàn leo khô | Ngọn lửa, hơi nóng làm khô lá, bắt lửa | Không đặt dưới tán; tỉa cành thấp gần đó |
| Rơm phủ gốc, lá khô, cỏ cao | Tàn than rơi vào âm ỉ | Vành đai sỏi hoặc cỏ cắt thấp tưới ẩm |
| Kho củi, than, bình gas | Nguồn cháy lớn | Cất trong kho có mái, xa chỗ nướng; mang ra đủ dùng |
| Ranh đất giáp rừng, giáp vườn hàng xóm | Cháy lan sang người khác, sang rừng | Đặt chỗ nướng vào phía trong lô, không ở mép giáp rừng |
Với nhà nghỉ có rơm phủ nhiều trong vườn để giữ đất, mùa khô nên thu gọn lớp phủ trong một vòng quanh chỗ nướng và quanh nhà, thay bằng sỏi hoặc giữ ẩm.
Quy tắc dùng lửa nên dán ở chỗ nướng
Luôn có người lớn trông lửa. Không bỏ lửa đi vào nhà, không để trẻ nhỏ đốt lửa một mình.
Không dùng xăng, dầu để mồi lửa. Lửa bùng mạnh khó kiểm soát và gây bỏng. Dùng mồi lửa chuyên dụng, giấy, củi nhỏ.
Ngừng đốt khi gió mạnh. Gió giật bắn tàn đi xa. Chiều mùa khô có gió lớn thì nướng bằng bếp có nắp hoặc hoãn lửa trại.
Dập tắt hẳn trước khi đi ngủ. Đổ nước, khuấy tro, đổ nước lần nữa, đặt tay gần (không chạm) thấy không còn hơi nóng mới thôi.
Không nướng, đốt lửa khi đã uống say. Phần lớn tai nạn lửa ngoài trời xảy ra khi người trông lửa mất tập trung. Giao một người tỉnh táo giữ việc trông và dập lửa.
Giữ trẻ nhỏ và vật nuôi ngoài vòng nền sỏi. Đánh dấu vòng an toàn quanh bếp, dặn trẻ không chạy chơi trong vòng đó, không cầm que củi đang cháy.
Tro than nguội mới đổ. Tro đổ vào thùng kim loại có nắp, để qua đêm; không đổ tro vào đống rác, đống ủ phân, gốc cây phủ rơm.
Ví dụ giả định: dời chỗ nướng ra khỏi gốc cây
Một ví dụ giả định. Căn nhà nghỉ có chỗ nướng đặt dưới một cây bóng mát lớn cạnh hiên, vì chủ nhà nghĩ ngồi dưới bóng mát sẽ dễ chịu. Mùa khô, lá cây trên đầu héo dần một mảng vì hơi nóng, lá rụng rơi vào bếp, và một tối gió mạnh, một đám rơm phủ gốc cây cách bếp vài bước bắt lửa, may có người thấy kịp dập.
Chủ nhà dời chỗ nướng ra một bậc vườn bằng cách hiên xa hơn, phía cuối hướng gió chiều. Thợ dọn sạch một vòng đất, lát gạch cũ, xây một hố lửa thấp bằng đá ở giữa. Quanh nền gạch là một vòng cỏ cắt thấp, có vòi nước kéo tới. Rơm phủ quanh gốc cây cũ được thay bằng sỏi trong mùa khô. Chỗ ngồi cạnh bếp nướng dùng ghế gấp, mang ra khi dùng. Khách vẫn nướng được, còn cây bóng mát cạnh hiên trở lại làm việc của nó: che nắng cho góc ngồi.
Củi, than và nhiên liệu: lấy từ đâu, cất ở đâu
Củi cho lửa trại và bếp nướng nên mua từ nguồn rõ ràng hoặc dùng cành tỉa, gỗ vụn trong chính vườn mình. Không nhặt, chặt củi trong rừng, ven Vườn quốc gia Tà Đùng hay đất của người khác; ngoài chuyện vi phạm quy định bảo vệ rừng, việc này còn lấy đi lớp cành khô mục mà rừng cần. Gỗ đã sơn, tẩm hoá chất, ván ép, gỗ có keo không nên đốt để nướng thức ăn vì khói có thể độc.
Kho củi nên có mái, kê cao khỏi đất cho khỏi ẩm, mối, và đặt xa tường nhà ở, xa chỗ nướng. Mỗi lần dùng chỉ mang ra lượng củi, than đủ cho buổi đó, không chất đống cạnh bếp. Than nướng cất trong bao kín, chỗ khô. Bình gas cất nơi thoáng khí, thẳng đứng, xa nguồn nhiệt và nắng gắt.
Mùa mưa, củi để ngoài trời ẩm khó cháy, khói nhiều, nhiều người lại tưới dầu cho dễ mồi, rất nguy hiểm. Chuẩn bị củi khô từ mùa khô, cất kỹ, là cách tránh việc này. Cành tỉa trong vườn nếu muốn làm củi thì chặt khúc, phơi qua mấy tháng nắng rồi mới cất; cành tươi đốt vừa khói vừa khó cháy đều.
Cây trồng quanh khu nướng: chọn loài ít bắt lửa
Không có cây nào không cháy, nhưng có loài khó bắt lửa hơn và loài cháy rất mạnh. Theo kinh nghiệm phòng cháy vườn ở nhiều nơi, cây lá dày nhiều nước, ít tinh dầu, được tưới đủ ẩm thì cháy chậm hơn; còn cây nhiều tinh dầu, nhựa, lá khô kim nhỏ, cỏ cao khô, tre nứa khô thì bắt lửa và cháy mạnh. Quanh khu nướng nên tránh để cỏ tranh, bụi lau khô, đống lá thông, lá bạch đàn, bụi tre khô.
Vòng ngay ngoài nền sỏi nên là cỏ thấp được tưới, hoặc bồn cây bụi thấp lá xanh dày, giữ ẩm bằng tưới gốc. Cây bóng mát cho chỗ ngồi gần khu nướng đặt xa bếp, tỉa cành thấp lên cao để ngọn lửa và hơi nóng không chạm lá. Giàn leo khô cuối mùa khô dễ thành ngọn đuốc, không đặt giàn cạnh chỗ nướng.
Cuối mùa khô, trước những tuần nguy cơ cháy cao nhất, nên có một lượt dọn vườn quanh khu nướng và quanh nhà: phát cỏ khô, gom lá khô ra xa hoặc đem ủ, tỉa cành khô trên cây. Việc này vừa giảm nhiên liệu cho lửa vừa giúp người trông nhà nhìn thấy rõ khu vực xung quanh.
Nói với khách về lửa thế nào cho dễ nghe
Khách lên nhà nghỉ để thư giãn, ít ai thích bị đọc một danh sách cấm đoán. Nhưng phần lớn người từ thành phố không có kinh nghiệm với lửa ngoài trời trên đồi cỏ khô. Cách hiệu quả là hướng dẫn trực tiếp khi khách tới: chỉ chỗ nướng, chỗ để xô nước và cát, cách dập lửa trước khi ngủ, và nói rõ những ngày gió mạnh thì chỉ dùng bếp có nắp.
Một tờ hướng dẫn ngắn đặt ở chỗ nướng, vài dòng, dễ đọc, giúp khách nhớ những điều chính. Vào giai đoạn có thông báo hạn chế dùng lửa của xã hay của đơn vị quản lý rừng, nên báo trước cho khách khi họ hỏi thuê nhà để họ không bất ngờ. Người trông nhà nên ghé qua chỗ nướng sau khi khách dùng xong để chắc lửa đã tắt hẳn.
Với nhóm khách đông, nên đề nghị họ chọn trước một người phụ trách lửa cho cả buổi, giống như một người giữ chìa khoá. Người đó biết chỗ để xô nước, cát, bình chữa cháy, và là người cuối cùng rời chỗ nướng. Nhiều nhóm khách thấy cách này dễ chịu hơn so với việc chủ nhà nhắc đi nhắc lại, mà lửa vẫn được trông cẩn thận suốt buổi tối.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đốt lửa trại trong mùa khô không?
Mùa khô, nhất là cuối mùa và ngày gió mạnh, nguy cơ cháy lan rất cao. Nhà nghỉ gần rừng nên hạn chế hoặc không đốt lửa trại vào giai đoạn này, theo dõi thông báo của xã và đơn vị quản lý rừng. Bếp nướng có nắp kín an toàn hơn lửa trại mở.
Nướng bằng bếp gas có an toàn hơn than không?
Bếp gas không có tàn than bay, dễ tắt nhanh, nên ít nguy cơ cháy vườn hơn. Nhưng bình gas cần đặt đúng cách, kiểm tra van, ống dẫn, và cất ở nơi thoáng, xa nguồn nhiệt. Với khách không quen dùng, chủ nhà nên hướng dẫn trực tiếp.
Chỗ nướng có nên làm mái che không?
Mái che giúp nướng được khi mưa phùn, nhưng mái thấp ngay trên bếp sẽ nóng, ám khói và có nguy cơ bắt lửa nếu là vật liệu dễ cháy. Nếu làm, mái phải đủ cao, bằng vật liệu không cháy, có chỗ thoát khói.
Có thể đổ tro bếp vào vườn làm phân không?
Tro củi đã nguội hẳn có thể dùng một ít cho vườn theo hướng dẫn ở danh mục đất và phân. Nhưng tro phải để nguội qua đêm trong thùng kim loại có nắp; tro than còn ấm đổ vào đống ủ, gốc cây phủ rơm có thể gây cháy âm ỉ.
Nếu lửa bén ra cỏ khô thì làm gì?
Dập ngay bằng nước, cát hoặc dùng cành tươi đập tắt khi đám cháy còn nhỏ, đứng ở phía không có gió thổi lửa về mình. Nếu lửa lan nhanh, đưa mọi người ra xa, gọi cứu hoả (số 114) và báo cho xã, hàng xóm. Không cố dập một đám cháy đã lớn.
Có nên cấm khách tự đốt lửa không?
Đó là quyết định của chủ nhà. Nhiều nơi chỉ cho dùng chỗ nướng đã làm sẵn, có người trông nhà hướng dẫn, và ghi rõ quy định dùng lửa trong nhà. Mùa khô cao điểm có thể tạm ngừng lửa trại.