Để mỗi căn nhà nghỉ hay mỗi hiên trong một khu nhiều căn có cảm giác riêng, cách mềm và đẹp nhất là dùng cây: hàng rào sống cắt tỉa (chè tàu, dâm bụt…) cho ranh thấp đến ngang vai, giàn leo hoặc khung lưới có dây leo cho vách cao cạnh hiên, và vài bụi cây cao đặt so le thay vì một bức tường cây kín. Che đúng chỗ mắt nhìn vào hiên, cửa sổ phòng ngủ, chỗ tắm ngoài trời, còn những hướng khác để thoáng.
Quanh hồ Tà Đùng (xã Tà Đùng, tỉnh Lâm Đồng — trước 7/2025 thuộc Đắk Som, Đắk R'Măng, huyện Đắk Glong, tỉnh Đắk Nông), nhiều chủ đất làm vài căn bungalow hay nhà nghỉ nhỏ trên cùng một sườn đồi. Đất dốc khiến hiên căn này dễ nhìn thẳng xuống hiên căn kia. Khách đi nghỉ thì muốn có chỗ riêng. Bài này nói về cách dùng cây để che chắn giữa các khu trong cùng một lô; chuyện rào ranh đất với hàng xóm là việc khác, có ở trang về nhà đất.
Che cái gì, che từ đâu
Trước khi trồng, nên đứng ở từng hiên, từng cửa sổ phòng ngủ, từng chỗ ngồi, nhìn xem từ đó thấy được chỗ riêng tư của căn bên cạnh không. Rồi làm ngược lại. Trên đất dốc, hướng nhìn thường là từ trên xuống: hiên căn phía trên nhìn xuống sân căn phía dưới. Vì vậy vách che thường cần đặt gần căn phía dưới hơn, hoặc ở mép hiên căn phía trên.
Không cần che kín mọi thứ. Thứ cần che là đường nhìn thẳng vào những chỗ người ta muốn riêng: hiên ngồi, cửa sổ phòng ngủ, chỗ tắm ngoài trời nếu có, lối đi riêng tới cửa. Những đường nhìn khác, như nhìn sang mái nhà căn bên, nhìn ra vườn chung, không cần che, và để chúng mở giúp khu nhà thoáng, không bí bách.
Ở hướng nhìn ra hồ, không trồng vách cây che; giữ cây thấp ở hướng đó là đủ. Vách che nên chạy theo hướng vuông góc với hướng nhìn ra hồ, ngăn giữa các căn chứ không ngăn giữa căn và hồ.
Ba kiểu che chắn bằng cây
Mỗi kiểu hợp một khoảng không gian và một mức công chăm khác nhau. Một khu nhà thường kết hợp cả ba.
| Kiểu | Chiều cao, bề dày | Ưu điểm | Nhược điểm |
|---|---|---|---|
| Hàng rào sống cắt tỉa | Thấp đến ngang vai, dày | Gọn, đẹp, ranh rõ ràng | Cần cắt tỉa đều; mất vài năm mới kín |
| Giàn, khung lưới có dây leo | Cao tới mái hiên, mỏng | Chiếm ít chỗ, che nhanh khi dây leo phủ | Cần khung chắc chịu gió; dây leo cần tỉa |
| Bụi cây cao, cây nhỏ đặt so le | Cao hơn đầu người, không liền | Tự nhiên, thoáng, ít cắt | Che không kín hoàn toàn; chiếm nhiều đất |
| Tre trúc trồng cụm | Cao, dày | Che nhanh, có tiếng lá xào xạc | Một số loại lan rễ mạnh; lá rụng nhiều |
| Vách phên tre, gỗ kết hợp cây | Tuỳ làm | Che ngay từ ngày đầu | Phên mục theo năm; nên coi là tạm trong lúc cây lớn |
Với khu nhà mới, cách hay dùng là dựng phên hoặc khung lưới ngay để có chỗ riêng từ ngày đầu, trồng cây leo và hàng rào sống phía trước; vài năm sau khi cây kín, phên có thể bỏ đi.
Chọn cây cho hàng rào sống ở vùng hồ
Chè tàu. Cây bụi lá nhỏ xanh bóng, rất phổ biến làm hàng rào ở miền Nam, chịu cắt tỉa tốt, lên dày. Hợp hàng rào thấp đến ngang vai, cắt vuông vức.
Dâm bụt. Chịu nắng, lớn nhanh, có hoa, giâm cành dễ. Hàng rào dâm bụt thưa hơn chè tàu ở gốc nếu không cắt ngọn đều từ đầu.
Các bụi lá màu chịu cắt. Nhiều loài bụi lá đỏ, lá vàng ở vườn ươm phía Nam dùng làm hàng rào màu; trồng thử vài gốc trước xem có chịu được gió mùa khô ở sườn đồi không.
Hoa giấy cho vách phía ngoài. Chịu hạn, nở nhiều, có gai nên vừa che vừa chắn; chỉ đặt ở phía ngoài, xa lối đi và chỗ trẻ chơi.
Tre trúc mọc cụm. Hỏi vườn ươm loại mọc thành bụi, không lan rễ ngầm xa; nếu không chắc, chôn tấm chắn rễ quanh khóm. Đặt xa nhà vì lá rụng nhiều và bụi lớn dần theo năm.
Trồng một hàng rào sống từng bước
Áp dụng cho hàng rào cắt tỉa giữa hai khu trong vườn. Làm vào đầu mùa mưa để ít phải tưới.
- Căng dây định tuyến. Hàng rào chạy theo hướng cần che; trên dốc, nếu được, cho hàng chạy theo đường đồng mức để kiêm luôn việc giữ đất.
- Đào rãnh trồng. Rãnh liên tục rộng và sâu chừng một gang tay rưỡi đến hai gang, trộn đất với phân hữu cơ hoai.
- Trồng hai hàng so le. Cây con đặt thành hai hàng lệch nhau, khoảng cách theo loài; hai hàng so le kín nhanh hơn một hàng.
- Cắt ngọn ngay sau khi trồng. Nghe ngược đời nhưng cắt ngọn giúp cây đâm nhánh từ gốc, hàng rào dày từ dưới lên. Không cắt thì cây vươn cao, gốc thưa.
- Phủ gốc, tưới và che gió. Phủ rơm dọc rãnh; ở sườn đón gió, đặt tạm phên hoặc lưới chắn gió phía ngoài trong năm đầu.
- Cắt tỉa định kỳ. Cắt mặt hàng rào sao cho chân rộng hơn đỉnh một chút, để nắng chiếu xuống tới gốc, gốc không trụi lá.
Hàng rào sống trên đất dốc kiêm luôn việc chặn đất trôi nếu chạy ngang dốc. Ở chỗ hàng rào chạy xuôi dốc, chân hàng rào hay thành đường nước; làm vài ụ chặn nhỏ ngang chân hàng.
Giàn leo làm vách che cạnh hiên
Ở chỗ hẹp, như khoảng giữa hai hiên kề nhau, không đủ đất cho hàng rào dày, giàn leo là lựa chọn hợp. Một khung đứng bằng gỗ, tre già hoặc sắt, căng lưới hay đan nan thưa, chân chôn chắc, đứng riêng không bám vào tường nhà. Dây leo trồng ở chân khung, sau một hai mùa mưa phủ thành một vách lá.
Các loài leo phổ biến ở vùng nhiệt đới như sử quân tử, thiên lý, chanh dây, hoa giấy đều có thể dùng; chọn loài lá dày nếu cần che kín, loài thưa nếu chỉ cần che nhẹ. Vách giàn đứng giữa hai hiên nên có khoảng hở ở chân để gió lùa, tránh làm hiên ẩm. Vùng hồ có gió mạnh và giông; vách lá phủ dày như một cánh buồm, khung phải chắc, có thanh chống xiên ở phía chịu gió.
Giàn leo và côn trùng
Vách lá sát hiên là chỗ côn trùng, nhện, đôi khi ong vò vẽ trú. Tỉa giàn đều, không để quá rậm sát cửa, kiểm tra tổ ong trong mùa khô. Dây leo có hoa thơm buổi tối là điểm cộng cho hiên, nhưng đừng đặt ngay cạnh cửa sổ phòng ngủ của khách nhạy cảm với mùi hương.Ví dụ giả định: ba căn bungalow trên một sườn đồi
Một ví dụ giả định. Một lô đất có ba căn bungalow nhỏ xếp bậc trên sườn đồi, hiên cùng nhìn về phía hồ. Hiên căn trên nhìn thẳng xuống sân căn giữa, hiên căn giữa nhìn xuống căn dưới. Khách phàn nàn không có chỗ ngồi riêng.
Chủ nhà đứng ở từng hiên, đánh dấu đường nhìn. Giữa căn trên và căn giữa, một hàng chè tàu hai hàng so le được trồng dọc mép bậc vườn ngay dưới hiên căn trên, cắt giữ ngang vai người đứng ở sân căn giữa; hàng này chạy gần theo đường đồng mức nên còn giữ đất. Giữa hiên căn giữa và căn dưới, đất hẹp, nên dựng một khung lưới đứng có thanh chống, trồng sử quân tử, tạm thời che bằng một tấm phên tre trong năm đầu. Hướng nhìn ra hồ của cả ba căn để cỏ và bụi thấp.
Sau hai mùa mưa, hàng chè tàu kín, vách sử quân tử phủ hơn nửa khung, tấm phên được bỏ đi. Mỗi hiên có cảm giác riêng mà cả sườn đồi vẫn nhìn thoáng. Đây là ví dụ để hình dung cách đặt, không phải bản thiết kế áp dụng cho mọi lô. Lô có địa hình, hướng gió và khoảng cách giữa các căn khác thì cách chia vách sẽ khác.
Riêng tư không chỉ là che mắt: tiếng động và ánh sáng
Hàng rào cây che được tầm nhìn nhưng giảm tiếng ồn khá hạn chế; một hàng cây mỏng gần như không chặn được tiếng nói chuyện to hay nhạc ở hiên bên cạnh. Ở khu nhiều căn, khoảng cách giữa các hiên và cách bố trí hướng hiên quan trọng hơn hàng rào trong chuyện tiếng ồn. Nếu được chọn, hiên các căn nên quay lệch hướng nhau, chỗ ngồi chung đặt xa các phòng ngủ.
Ánh sáng cũng là một kiểu xâm phạm riêng tư. Đèn hiên căn này rọi sang cửa sổ căn kia, đèn pha ở sân chung chiếu vào phòng ngủ làm khách khó ngủ. Đèn vườn ở khu nhiều căn nên thấp, chiếu xuống, có chụp; vách lá giữa hai hiên cũng giúp chặn bớt ánh đèn. Chi tiết chọn đèn có ở bài về đèn vườn trong danh mục này.
Với khách, cảm giác riêng tư nhiều khi đến từ những chi tiết nhỏ: lối đi tới cửa mỗi căn tách riêng, không đi ngang hiên căn khác; chỗ phơi đồ khuất sau hàng cây; thùng rác chung đặt ở chỗ không ai phải đi qua hiên người khác để tới. Những chi tiết này nên tính cùng lúc với hàng rào.
Tiếng lá tre, tiếng gió qua hàng cây lại là thứ tạo cảm giác riêng tư dễ chịu, che lấp bớt tiếng động nhỏ từ căn bên. Một khóm tre trúc, một hàng cây lá to đặt giữa các căn vừa che mắt vừa có tiếng xào xạc khi gió hồ thổi lên vào buổi chiều.
Chăm hàng rào sống và vách lá qua hai mùa
Mùa mưa là mùa hàng rào và dây leo lớn nhanh nhất. Hàng rào cắt tỉa nên được cắt vài lần trong mùa để giữ dáng, mỗi lần cắt bớt phần ngọn mới; để lâu mới cắt một lần mạnh thì hàng rào trơ cành, mất lá một thời gian. Dây leo trên giàn tỉa bớt những đọt vươn ra lối, lên mái, và tỉa thưa phần trong giàn cho gió lùa, bớt nấm bệnh.
Mùa khô, hàng rào ở sườn đón gió dễ cháy lá ở mặt ngoài. Phủ gốc dày, tưới gốc ở hàng mới trồng, và không cắt tỉa mạnh vào giữa mùa khô vì cây khó hồi. Cuối mùa khô, trước mùa mưa, là lúc kiểm tra khung giàn, chân trụ, thanh chống; thay dây buộc mục, gia cố chỗ yếu trước những cơn giông đầu mùa.
Hàng rào sống trồng nhiều năm có khi trụi gốc, chỉ còn lá ở phía trên. Có thể cắt hạ mạnh một bên vào đầu mùa mưa để gốc đâm chồi lại, năm sau mới cắt hạ bên kia, để không lúc nào hàng rào mất hẳn tác dụng che chắn.
Câu hỏi thường gặp
Hàng rào sống mất bao lâu mới kín?
Tuỳ loài và cách chăm, thường cần một đến vài mùa mưa. Trồng hai hàng so le, cắt ngọn sớm để đâm nhánh từ gốc, bón và tưới đủ trong năm đầu sẽ nhanh kín hơn. Trong lúc chờ, dùng phên tre hay lưới che tạm.
Có nên dùng cây cao lớn như cây bóng mát để che giữa các căn không?
Cây lớn che được tầm nhìn từ trên xuống nhưng tán ở cao, phần ngang tầm mắt người ngồi thường trống, lại chiếm nhiều đất và có thể che nắng, rơi lá lên mái. Giữa các căn gần nhau, hàng rào sống và giàn leo hợp hơn.
Trồng tre có bị lan khắp vườn không?
Một số loại tre trúc lan bằng rễ ngầm rất mạnh, số khác mọc thành bụi gọn. Hỏi kỹ vườn ươm về loại mọc cụm, đặt xa nhà và ranh đất, và nếu không chắc thì chôn tấm chắn rễ sâu quanh khóm khi trồng.
Hàng rào cây có làm khu nhà bí gió không?
Hàng rào kín và cao bao quanh hiên sẽ cản gió, làm ẩm và nóng. Chỉ che ở hướng cần riêng tư, giữ hàng rào ngang vai ở những chỗ không cần cao, để chân giàn leo có khe hở và để các hướng khác mở.
Hàng rào cây giữa các căn có cần cắt thường xuyên không?
Hàng rào cắt tỉa thường cần cắt vài lần mỗi năm, nhiều hơn trong mùa mưa khi cây lớn nhanh. Nếu không có người cắt đều, chọn kiểu bụi cây cao đặt so le, để tự nhiên, ít phải cắt hơn.