Muốn đưa đất, đá lên xuống vườn dốc an toàn, hãy làm lối vận chuyển trước khi làm vườn, dùng dụng cụ hợp sườn dốc (xe rùa một bánh ở đoạn thoải, đòn khiêng hai người, máng trượt cho đất, dây kéo cho vật nặng), khiêng bằng chân chứ không bằng lưng, và không bao giờ đứng phía dưới một viên đá đang di chuyển. Phần lớn chấn thương khi làm vườn đồi đến từ ba chuyện: trượt chân, đau lưng khi nhấc nặng và vật nặng lăn xuống.
Bài viết cho người tự làm vườn trên các sườn đồi quanh hồ Tà Đùng — xã Tà Đùng, tỉnh Lâm Đồng từ 1/7/2025, trước đó là xã Đắk Som và Đắk R'Măng thuộc huyện Đắk Glong, tỉnh Đắk Nông — và cho chủ nhà thuê thợ địa phương làm bậc, xếp tường. Bài không thay cho hướng dẫn an toàn lao động chuyên ngành; công trình lớn, máy móc thi công là việc của đơn vị xây dựng.
Làm đường vận chuyển trước khi làm vườn
Câu hỏi đầu tiên không phải "xếp tường thế nào" mà là "đá sẽ đi từ đâu tới đâu". Đất, đá, phân, cây giống thường được xe chở tới đường trên hoặc đường dưới khu vườn, rồi phải chuyển bằng tay tới từng bậc. Nếu mỗi lần lại tìm đường mới, sườn đồi sẽ bị giẫm nát và nguy cơ trượt ngã tăng lên.
Nên chọn một tuyến vận chuyển chính, đi chéo theo sườn để giảm độ dốc, mặt đường được san tạm cho bằng, đủ rộng cho một xe rùa hoặc hai người khiêng. Ở đầu tuyến, làm một bãi tập kết bằng phẳng để xe đổ vật tư xuống mà không lăn. Tuyến này sau có thể thành lối đi chính của vườn, nên đặt nó theo bản vẽ thiết kế ngay từ đầu.
Nếu vật tư phải đi xuống từ đường trên, có thể dùng một máng trượt bằng tôn hoặc ván cho đất, sỏi, và dây kéo có người giữ ở trên cho những vật nặng. Nếu phải đi lên từ đường dưới, chia thành nhiều chặng ngắn, mỗi chặng có chỗ đặt xuống nghỉ an toàn.
Khi chở vật tư về, xếp thứ tự hợp lý: đá to đặt gần chân tuyến, sỏi và đất đặt gần chỗ sẽ dùng, bao phân và cây giống đặt chỗ râm, khô. Đống đá chờ xếp phải đặt trên mặt bằng, chèn chân bằng vài viên nhỏ, không chất cao, để không viên nào tự lăn xuống dốc khi có người va vào hay khi đất mềm sau mưa.
Dụng cụ hợp vườn đất dốc
Không cần nhiều đồ, nhưng cần đúng đồ. Bảng dưới liệt kê những dụng cụ thường dùng cho vườn đồi quy mô nhà; không nêu hãng, giá.
| Dụng cụ | Dùng để | Lưu ý trên dốc |
|---|---|---|
| Cuốc, cuốc chim | Đào đất, đào rãnh, cạy đất cứng | Đứng chắc, chân rộng, không cuốc khi người khác đứng phía dưới |
| Xà beng | Nạy và bẩy đá lớn vào vị trí | Kê điểm tựa chắc, giữ tay ra khỏi kẽ đá |
| Xe rùa một bánh | Chở đất, sỏi trên đoạn thoải | Chở nửa xe trên dốc; xuống dốc thì đi trước xe, kéo lùi nếu dốc |
| Đòn khiêng, cáng tay | Hai người khiêng đá dẹt, bao nặng | Thống nhất nhịp bước; trên dốc người đứng phía dưới chịu phần nặng hơn, nên để người khoẻ hơn đứng dưới |
| Sọt, bao, thùng có quai | Chuyển đất từng lượng nhỏ | Ít mà nhiều chuyến tốt hơn nhiều mà ít chuyến |
| Đầm tay | Nện đất đắp, đất lối đi | Làm từng lớp mỏng |
| Khung chữ A, ống nước trong, dây, cọc | Cắm đường đồng mức, đo dốc | Rẻ, đủ dùng cho vườn nhà |
Giày ủng đế bám tốt, găng tay dày, mũ rộng vành và nước uống là phần "dụng cụ" quan trọng không kém. Kéo cắt cành, dao phát cần cất ở chỗ cố định, không để lẫn trong cỏ trên sườn.
Khiêng đá đúng cách để không đau lưng
Đá xếp tường và đá lát lối đi thường nặng hơn người ta nghĩ. Những nguyên tắc dưới đây là nguyên tắc nâng vật nặng quen thuộc trong hướng dẫn an toàn lao động, áp vào vườn dốc.
- Ước lượng trước: lật thử một mép đá, nếu thấy nặng thì gọi người cùng khiêng hoặc dùng xà beng lăn, đừng cố một mình.
- Đứng sát viên đá, hai chân rộng bằng vai, một chân hơi trước, trên mặt đất chắc.
- Gập gối và hông để hạ người xuống, giữ lưng thẳng tự nhiên, không cúi gập lưng để nhấc.
- Ôm đá sát người, đứng dậy bằng lực chân, không giật mạnh.
- Muốn đổi hướng thì xoay cả bàn chân, không vặn lưng khi đang ôm đá.
- Đặt xuống cũng bằng cách gập gối; giữ ngón tay ra khỏi mặt dưới viên đá.
Với đá quá to để khiêng, lăn hoặc bẩy từng chút bằng xà beng, luôn đứng ở phía trên hoặc bên cạnh viên đá. Đá rất to thì cân nhắc thay bằng nhiều viên nhỏ hơn; tường vườn thấp không cần đá khổng lồ.
Chỗ đứng trên sườn: không bao giờ ở phía dưới vật đang di chuyển
Trên dốc, mọi thứ có xu hướng đi xuống: đá, xe rùa, bao đất, cả cuốc buông tay. Quy tắc quan trọng nhất là không ai đứng hoặc làm việc ở phía dưới khi phía trên đang có người chuyển vật nặng, đào đất hay tháo tường. Làm việc theo nhóm thì phân chia: một người làm ở trên, người kia làm việc khác ở bên cạnh, không thẳng hàng xuôi dốc.
Khi xếp tường đá, người xếp đứng ở phía dưới tường là chuyện bình thường, vì phải nhìn mặt tường, nhưng lúc đó phía trên không được có ai chuyển đá tới mép. Đá chuyển tới nên đặt ở mặt bậc phía trên, cách mép một khoảng, chèn chắc để không lăn, rồi mới đưa xuống từng viên.
Xe rùa trên dốc là nguồn tai nạn hay gặp. Chở nửa xe, đi chéo sườn, khi xuống dốc nên kéo xe đi phía sau người thay vì đẩy xe chạy trước. Nếu xe bắt đầu trôi, buông tay và tránh sang bên là an toàn hơn cố giữ.
Chọn thời điểm làm: mùa, giờ và thời tiết
Công việc nặng như đào, đắp, khiêng đá nên dồn vào mùa khô, khi đất ráo, đường không trơn. Nhưng mùa khô ở vùng hồ Tà Đùng cũng là mùa nắng và gió; giữa trưa nắng gắt làm người mệt rất nhanh. Buổi sáng sớm, sau khi sương tan và mặt đất bớt ướt, đến khoảng giữa buổi sáng là lúc làm tốt nhất; buổi chiều từ khi nắng dịu cũng được.
Không làm việc nặng trên dốc ngay sau mưa: đất đỏ ướt rất trơn, đá dính bùn khó cầm, mặt bậc mới đắp dễ sụt. Đợi đất ráo mặt, thường là sau một hai ngày nắng. Sáng sớm những tháng mát, sương đọng trên cỏ và đá cũng làm trơn; đi chậm, giày đế bám.
Uống nước đều trong lúc làm, nghỉ ở chỗ râm, không làm một mình ở những đoạn dốc xa nhà. Nếu buộc phải làm một mình, báo người trong nhà mình đang ở khu nào và mang điện thoại theo.
Một ngày làm vườn đồi nên chừa thời gian dọn dẹp trước khi trời tối: thu dụng cụ, chèn đá chờ, phủ đất vừa đào. Làm việc nặng khi trời đã nhá nhem trên lối dốc là lúc dễ trượt chân nhất.
Rắn, ong và những rủi ro khác trong vườn đồi
Nhìn trước khi thò tay. Khe đá, đống đá chờ xếp, đống cành khô là chỗ rắn và côn trùng hay trú. Lật đá bằng xà beng hoặc cuốc trước, nhìn rồi mới dùng tay; mang găng dày.
Tổ ong, tổ kiến. Gặp tổ ong trong bụi cây hay hốc đá, lùi ra, không đập phá. Nhờ người có kinh nghiệm xử lý hoặc chờ, làm khu khác trước.
Dụng cụ sắc. Không để dao, kéo, cuốc nằm ngửa lưỡi trên cỏ. Cất về một chỗ sau mỗi buổi.
Khi bị thương. Vết thương nhỏ thì rửa sạch, băng lại. Bị rắn cắn, ong đốt nhiều nốt, ngã mạnh, đau lưng dữ dội hoặc tê chân: đưa đến cơ sở y tế gần nhất ngay, không tự xử lý theo truyền miệng.
Ngoài ra, nắng và gió mùa khô ở vùng hồ làm mất nước nhanh hơn cảm giác; chóng mặt, chuột rút, mệt lả là dấu hiệu phải dừng ngay, vào chỗ râm, uống nước. Người có bệnh mạn tính nên hỏi bác sĩ về mức độ làm việc nặng phù hợp trước khi tự làm vườn đồi.
Làm việc với thợ: những điều nên thống nhất trước
Khi thuê thợ địa phương làm bậc, xếp tường hay chuyển vật tư, ngoài chuyện công việc và cách tính công, nên nói rõ vài điều về an toàn và cách làm: tuyến vận chuyển nào được dùng, chỗ tập kết đá, đất thừa đổ ở đâu (không đổ xuống sườn dưới, không đổ vào khe nước), không làm khi đất còn ướt sau mưa.
Cũng nên nói rõ những điều không làm: không lấy đá từ suối, khe nước hay đất rừng; không đào, chặt cây ngoài ranh vườn; không đốt cỏ, cành khô trong mùa khô gió. Với khu vực gần Vườn quốc gia Tà Đùng hay đất rừng, mọi việc lấy đá, chặt cây đều có thể vi phạm quy định bảo vệ rừng.
Cuối mỗi ngày làm, cùng thợ đi một vòng kiểm tra: đá chờ xếp đã được chèn chắc chưa, đất đào ra đã được che hoặc phủ chưa, rãnh tạm còn thông không. Một đống đất tơi để qua đêm trên dốc có thể thành một dòng bùn nếu đêm đó trời mưa.
Giữ dụng cụ bền trong khí hậu ẩm
Mùa mưa ở vùng hồ kéo dài, cộng thêm sương đêm những tháng mát, khiến đồ sắt gỉ rất nhanh và cán gỗ dễ mục, nứt. Một chiếc cuốc lỏng cán hay xà beng gỉ trơn là nguồn tai nạn trên dốc, vì lưỡi có thể văng ra hoặc tuột tay đúng lúc đang dùng sức.
Thói quen đơn giản nhất là sau mỗi buổi làm, gạt sạch đất bám trên lưỡi cuốc, xẻng, lau khô và cất vào chỗ có mái che, kê cao khỏi nền đất. Thỉnh thoảng bôi một lớp dầu mỏng lên phần sắt. Cán gỗ khô nứt hay lỏng nêm thì thay hoặc nêm lại trước khi dùng tiếp, không quấn băng keo tạm bợ.
Kéo cắt cành, dao phát nên mài định kỳ: lưỡi cùn bắt người dùng phải dùng nhiều lực hơn, dễ trượt tay hơn và làm vết cắt trên cây dập nát, lâu lành. Xe rùa cần xem bánh và trục trước mùa làm việc nặng; một bánh xe non hơi trên dốc rất khó điều khiển. Đặt tất cả dụng cụ ở một chỗ cố định cũng giúp người trông nhà hay thợ biết lấy ở đâu, trả về đâu, và chủ nhà biết ngay món nào bị thiếu.
Câu hỏi thường gặp
Xe rùa hai bánh hay một bánh hợp vườn dốc hơn?
Xe hai bánh vững hơn trên đường bằng và đoạn thoải rộng, ít lật. Xe một bánh xoay trở linh hoạt hơn trên lối hẹp, bậc vườn. Với vườn đồi nhiều lối hẹp, nhiều người dùng xe một bánh và chỉ chở nửa xe khi lên xuống dốc.
Một người có nên tự khiêng đá xếp tường không?
Đá cỡ vừa mà một người nhấc thoải mái thì được, với tư thế gập gối, lưng thẳng. Đá to hơn nên hai người khiêng hoặc lăn bằng xà beng. Ai có bệnh lưng, bệnh tim mạch nên hỏi bác sĩ trước khi làm việc nặng.
Đất thừa khi đào bậc nên đổ ở đâu?
Dùng lại để đắp bậc phía dưới, đắp bờ rãnh thấm, hoặc rải mỏng ở chỗ thấp rồi phủ cỏ. Không đổ đống ở mép dốc, không đổ vào khe nước, không đổ sang đất hàng xóm hay đường chung.
Có thể dùng máy xúc nhỏ để làm bậc vườn không?
Có, khi vườn rộng và có đường cho máy vào. Nhưng máy dễ đào quá sâu, cắt mất lớp đất mặt và làm hỏng sườn nếu người điều khiển không quen vườn đồi. Đào bằng máy là công việc thi công, nên thuê đơn vị có kinh nghiệm và giám sát kỹ.
Làm vườn trên dốc nên mang giày gì?
Ủng hoặc giày có đế bám sâu, cổ cao để bảo vệ mắt cá và tránh côn trùng. Tránh dép và giày đế phẳng, nhất là khi đất ướt hoặc có sương. Găng tay dày và mũ rộng vành cũng nên luôn mang theo.