Trồng cây bóng mát trên đất dốc quanh hồ Tà Đùng gồm năm việc chính: đào hố trước đầu mùa mưa và phơi hố vài tuần, trộn đất mặt với phân hữu cơ hoai, đặt cây sao cho cổ rễ ngang mặt đất phía dốc trên, đắp một bồn hình bán nguyệt ở phía dốc dưới để giữ nước, rồi chống cọc và buộc dây mềm cho cây chịu gió. Trồng đúng khi đất đã ngấm vài trận mưa, thường khoảng tháng 5 đến tháng 7.
Xã Tà Đùng nay thuộc tỉnh Lâm Đồng; trước 1/7/2025 là hai xã Đắk Som và Đắk R'Măng, huyện Đắk Glong, tỉnh Đắk Nông. Phần lớn đất vườn ở đây là sườn đồi đất đỏ, có chỗ thoải, có chỗ khá dốc xuống mặt hồ thủy điện Đồng Nai 3. Cách trồng cây trên đất bằng ở đồng bằng không dùng nguyên được: nước tưới chảy tuột xuống dốc, đất lấp hố bị mưa rửa trôi, cây non đứng chênh vênh trước gió. Bài này đi từng bước, từ lúc đánh dấu chỗ trồng tới lúc buộc dây chống.
Thời điểm trồng: vì sao đầu mùa mưa là tốt nhất
Vùng cao nguyên quanh hồ có hai mùa rõ: mùa mưa thường từ khoảng tháng 5 tới tháng 10, có năm kéo sang tháng 11; mùa khô từ khoảng tháng 12 tới tháng 4, nắng, gió, rất ít mưa. Cây bóng mát trồng đầu mùa mưa có năm, sáu tháng được trời tưới để rễ đâm ra khỏi bầu, bám vào đất đồi trước khi bước vào mùa khô đầu tiên. Đó là lợi thế mà không hệ thống tưới nào thay hẳn được.
Không nên trồng ngay sau trận mưa đầu tiên. Đất đỏ sau những tháng khô cứng như gạch, trận mưa đầu chỉ làm ướt lớp mặt. Chờ thêm vài trận cho đất ngấm sâu, cầm một nắm đất ở độ sâu một gang tay thấy ẩm, nắm lại thành khối nhưng bóp nhẹ thì vỡ, khi ấy là lúc trồng. Ngược lại, giữa mùa mưa dầm, đất sũng nước, giẫm vào là nhão, đào hố và lấp đất lúc đó dễ làm đất quanh bầu bị nén chặt như bùn, rễ khó thở.
Trồng cuối mùa mưa, khoảng tháng 9, tháng 10, vẫn được nếu có người tưới đều suốt mùa khô sau đó. Trồng giữa mùa khô thì chỉ nên khi có nguồn nước chắc chắn, có người ở thường xuyên, và cây được che bớt nắng vài tuần đầu. Với chủ nhà ở xa, đầu mùa mưa gần như là lựa chọn duy nhất hợp lý.
Đào hố trên sườn dốc từng bước
Đào hố trên dốc khác đất bằng ở chỗ phải nghĩ tới đường nước chảy. Các bước dưới làm được bằng cuốc, xẻng, xà beng; với cây bóng mát cỡ bầu thông thường ở vườn ươm, hố thường rộng và sâu khoảng 50 đến 60 cm, đất nhiều đá sỏi thì đào rộng hơn.
- Đánh dấu tâm hố bằng một cọc nhỏ, kiểm lại khoảng cách tới nhà, đường ống, dây điện theo cỡ tán trưởng thành của loài định trồng.
- Bạt một mặt bằng nhỏ quanh tâm hố, rộng hơn miệng hố một chút, lấy đất phía dốc trên đắp xuống phía dốc dưới. Mặt bằng nhỏ này giúp đứng làm việc vững và sau này giữ nước quanh gốc.
- Đào hố, để riêng hai lớp đất: lớp đất mặt sẫm màu, tơi, nhiều mùn để một bên; lớp đất dưới màu đỏ hơn, chặt hơn để bên kia. Lớp mặt sẽ dùng lấp quanh bầu cây.
- Xới đáy và vách hố nếu đất chặt hoặc gặp lớp sỏi, để rễ không bị nhốt trong một cái hộp đất cứng. Nhặt bớt đá to, giữ đá nhỏ lại để kè bồn.
- Phơi hố vài tuần trước khi trồng nếu có thời gian, để nắng gió làm khô và làm tơi vách hố.
- Trộn đất lấp: đất mặt trộn với phân chuồng đã hoai mục hoặc phân hữu cơ ủ kỹ, có thể thêm một ít vôi nếu đất chua theo kết quả thử. Không dùng phân tươi, phân chưa hoai, vì nóng rễ và dễ sinh nấm.
Một nguyên tắc hay bị quên: không làm hố thành cái bát chứa nước trên đất chặt. Nếu đáy hố là sét cứng, nước mưa đọng trong hố như đọng trong chậu không lỗ, rễ thối. Thử đổ một xô nước vào hố trước ngày trồng; nếu sau một đêm vẫn còn đọng, hãy xới sâu thêm đáy hoặc chọn chỗ khác cao ráo hơn.
Đặt cây vào hố: độ sâu cổ rễ và hướng nghiêng
Cổ rễ là chỗ chuyển tiếp giữa thân và rễ, thường thấy ở mép trên của bầu đất. Lỗi phổ biến nhất khi trồng là lấp đất quá cổ rễ, nhất là trên dốc, nơi người trồng hay đặt cây thấp xuống cho chắc. Thân cây bị vùi trong đất ẩm lâu ngày dễ thối vỏ, cây còi rồi chết dần mà không rõ vì sao. Trên dốc, cổ rễ nên ngang với mặt đất phía dốc trên, hoặc cao hơn một chút, vì sau vài trận mưa đất sẽ lún và trôi xuống bồn.
Rạch túi bầu theo chiều dọc rồi kéo ra nhẹ, giữ bầu nguyên khối. Nếu thấy rễ cuộn tròn quanh đáy, gỡ các rễ ấy ra, cắt bớt đoạn quá dài bằng kéo sắc. Đặt bầu vào giữa hố, đứng lùi lại vài bước nhìn từ hai hướng để thân cây thẳng đứng theo phương thẳng đứng thật, không phải vuông góc với mặt dốc. Đây là chỗ nhiều người nhầm: trên dốc, mắt người hay nhìn theo mặt đất nghiêng, trồng xong cây ngả xuôi dốc.
Lấp đất trộn quanh bầu thành từng lớp, mỗi lớp nén nhẹ bằng tay hoặc gót chân, không giậm mạnh lên bầu. Lấp tới đâu tưới nhẹ tới đó để đất lắng vào khe hở. Khi xong, mặt đất quanh gốc nên hơi lõm về phía dốc dưới chứ không vun cao như mô đất, vì mô đất làm nước mưa chảy ra ngoài thay vì thấm xuống rễ.
Làm bồn hình bán nguyệt để giữ nước trên dốc
Bồn hình bán nguyệt, nhiều nơi gọi là bồn hình trăng khuyết, là một gờ đất hoặc gờ đá thấp đắp vòng ở phía dốc dưới của gốc cây, hai đầu gờ hướng lên phía dốc trên. Nước mưa chảy từ trên xuống gặp gờ thì dừng lại, thấm vào vùng rễ thay vì trôi tuột đi. Cách làm này được dùng rộng rãi ở các vùng đồi khô hạn trên thế giới và rất hợp với sườn đất đỏ mùa khô dài như vùng hồ.
Gờ bồn đắp bằng chính lớp đất đỏ đào lên, nện chặt, cao khoảng một gang tay, cách gốc một khoảng rộng hơn bầu rễ hiện tại. Có đá nhỏ nhặt từ hố thì xếp thêm phía ngoài gờ để mưa lớn không xói. Bên trong bồn, phủ một lớp rơm, lá khô, vỏ cà phê hoặc cỏ phát dày vài đốt ngón tay, chừa một khoảng nhỏ quanh thân để vỏ cây không bị ẩm liên tục.
Mỗi năm, khi tán cây rộng thêm, nới gờ bồn ra xa hơn theo mép tán, vì rễ hút nước chủ yếu nằm ở vùng quanh mép tán chứ không sát thân. Ở những sườn quá dốc, bồn đất dễ vỡ, có thể làm một bậc đất nhỏ ngay dưới gốc, kè mép bằng đá xếp hoặc cọc tre, thành một ô bằng phẳng cho riêng cây đó. Phần thiết kế bậc vườn lớn hơn thuộc một danh mục khác của trang.
Chống cây chịu gió hồ: cọc, dây và những lỗi khiến cây hỏng
Cọc đặt ở phía gió thổi tới. Gió mùa khô ở vùng hồ thường thổi đều theo một hướng chính. Cắm cọc ở phía đó, để khi gió đẩy, thân cây tựa vào dây chứ không đập vào cọc. Với cây cao hơn đầu người, dùng hai hoặc ba cọc đứng quanh gốc, buộc dây chéo thành hình tam giác.
Cọc cắm ngoài bầu rễ. Đóng cọc xuyên qua bầu là làm rách bầu, đứt rễ. Cắm cọc trước khi lấp đất, sát mép hố, sâu vào phần đất nguyên chưa đào để cọc đứng chắc.
Dây buộc mềm và lỏng vừa đủ. Dùng dây vải, dây cao su cắt từ săm xe, hoặc dây nhựa bản rộng, buộc theo hình số tám giữa thân và cọc. Tuyệt đối không dùng dây thép trần quấn sát thân: chỉ vài tháng sau, thân lớn lên, dây cứa vào vỏ như một cái thòng lọng.
Để thân còn lay nhẹ. Cây bị buộc cứng không lay được sẽ chậm làm thân to, rễ cũng kém bám. Buộc ở khoảng một phần ba chiều cao thân, để phần ngọn còn đung đưa trong gió nhẹ.
Tháo cọc đúng lúc. Phần lớn cây non chỉ cần cọc trong một đến hai mùa mưa. Sau đó, thử nới dây; nếu cây đứng vững, tháo hẳn. Cọc bỏ quên nhiều năm là nguyên nhân phổ biến của vết thắt trên thân.
Những lỗi trồng cây trên dốc và cách sửa
Phần lớn cây chết trong năm đầu không phải vì chọn sai loài mà vì những lỗi nhỏ lúc trồng. Bảng dưới gom các lỗi hay gặp ở vườn đồi và cách nhận ra sớm.
| Lỗi | Dấu hiệu sau vài tuần | Cách sửa |
|---|---|---|
| Lấp đất quá cổ rễ | Lá vàng dần từ dưới lên, vỏ sát đất sẫm màu | Cào bớt đất quanh gốc cho lộ cổ rễ, khơi rãnh thoát nước |
| Vun mô đất quanh gốc | Nước tưới, nước mưa chảy tràn ra ngoài, đất gốc vẫn khô | San mô, làm bồn lõm có gờ ở phía dốc dưới |
| Hố đọng nước trên đất sét | Lá héo dù đất ướt, mùi chua ở gốc | Đào rãnh thoát từ đáy hố ra phía dốc dưới hoặc trồng lại chỗ cao |
| Dây thép quấn thân | Vết lõm, vỏ phồng quanh chỗ buộc | Tháo ngay, thay dây mềm bản rộng |
| Trồng giữa nắng gắt mùa khô | Lá non cháy mép, cây đứng im không ra đọt | Che lưới tạm phía tây, tưới sáng sớm, phủ gốc dày |
| Cỏ tranh mọc kín bồn | Cây còi, lá nhỏ, cỏ cao hơn cây | Làm sạch cỏ một vòng quanh gốc, phủ lớp rơm lá dày |
Đi một vòng kiểm cây vào cuối tuần đầu, cuối tháng đầu và sau trận mưa lớn đầu tiên. Ba lần kiểm ấy bắt được gần hết các lỗi trên khi còn sửa dễ.
Trồng nhiều cây một lúc: thứ tự và cách bố trí trên sườn
Khi trồng một dải cây bóng mát hoặc một nhóm cây ở rìa vườn, nên đào và trồng từ trên xuống dưới. Đất đào ở hố phía trên rơi xuống không lấp mất hố phía dưới đã trồng, người làm cũng không phải giẫm lên cây vừa trồng. Các hố nên so le nhau theo kiểu nanh sấu, tức hàng dưới đặt vào khoảng giữa hai cây hàng trên, để mỗi cây nhận được nắng và dòng nước mưa từ trên chảy xuống gặp nhiều bồn hơn.
Khoảng cách giữa các cây tính theo tán trưởng thành của loài, cộng thêm phần lỗi cho cây phát triển lệch về phía có nhiều nắng. Nếu muốn có bóng sớm, có thể trồng dày hơn rồi tỉa thưa dần theo năm, nhưng phải quyết định ngay từ đầu cây nào là cây giữ lại lâu dài, đánh dấu bằng dây màu hoặc ghi vào sổ vườn. Không có kế hoạch tỉa thưa, sau năm năm cả dải cây sẽ cao vống, tán chen chúc, gió lớn quật đổ cả mảng.
Ở những dải đất rìa vườn sát lối đi chung hoặc sát đất hàng xóm, nên trao đổi trước với người bên cạnh về loài cây và khoảng cách. Chuyện ranh giới, cành vươn và rễ lan sang đất người khác có bài riêng trong danh mục này. Một cuộc nói chuyện lúc cây còn trong bầu đỡ hơn nhiều một cuộc tranh cãi lúc cây đã cao hơn mái nhà.
Câu hỏi thường gặp
Trồng cây bóng mát vào tháng mấy ở Tà Đùng là hợp?
Thường là đầu mùa mưa, khoảng tháng 5 đến tháng 7, sau khi đất đã ngấm vài trận mưa. Cây có nhiều tháng được trời tưới để ra rễ trước mùa khô. Trồng muộn hơn vẫn được nếu có người tưới đều suốt mùa khô đầu tiên.
Hố trồng cây bóng mát nên đào rộng bao nhiêu?
Với cây giống bầu thông thường, nhiều người làm vườn đào hố rộng và sâu khoảng 50 đến 60 cm. Đất nhiều sỏi đá hoặc chặt thì đào rộng hơn và xới vách hố. Quan trọng hơn kích thước là hố không đọng nước và đất lấp đủ tơi, đủ mùn.
Bồn hình bán nguyệt quanh gốc cây có tác dụng gì?
Gờ đất hình trăng khuyết đắp ở phía dốc dưới giữ nước mưa và nước tưới lại quanh gốc cho thấm xuống rễ, thay vì chảy tuột xuống dốc. Bên trong bồn phủ rơm lá để giữ ẩm. Mỗi năm nới gờ ra theo mép tán.
Có nên bỏ phân vào đáy hố khi trồng cây không?
Chỉ dùng phân hữu cơ đã hoai trộn đều với đất mặt để lấp quanh bầu, không đổ một lớp phân dày dưới đáy hố. Phân tươi hoặc chưa hoai làm nóng rễ, sinh nấm. Phân vô cơ không nên bón ngay khi trồng mà chờ cây ra lá mới.
Cọc chống cây non để bao lâu thì tháo?
Phần lớn cây non chỉ cần cọc trong một đến hai mùa mưa. Sau đó nới dây thử, nếu cây đứng vững thì tháo hẳn. Kiểm dây buộc mỗi vài tháng, nới ra khi thân lớn để không thành vết thắt cứa vào vỏ.
Trồng cây trên dốc nên đặt thẳng theo mặt dốc hay thẳng đứng?
Thân cây phải thẳng đứng theo phương thẳng đứng thật, không vuông góc với mặt dốc. Sau khi đặt bầu, lùi lại vài bước nhìn từ hai hướng để chỉnh. Cổ rễ ngang mặt đất phía dốc trên hoặc hơi cao hơn, vì đất sẽ lún sau mưa.