Cho nhà trên đồi quanh hồ Tà Đùng, không có một loại cỏ sân vườn "tốt nhất" mà phải chọn theo từng góc: chỗ nắng gắt và khô gió hợp cỏ gà (Bermuda) hoặc cỏ nhung (zoysia); chỗ bán bóng, đất ẩm hợp cỏ lá gừng; chỗ dốc khó cắt nên dùng cây phủ đất như lạc dại thay vì cỏ cắt. Trồng vào đầu mùa mưa, phủ kín trong vài tháng, và chấp nhận cỏ úa trong mùa khô thay vì tưới cố cho xanh.
Thảm cỏ quanh nhà không chỉ để nhìn. Trên đất dốc, một thảm cỏ kín là lớp áo giữ đất mặt tốt hơn mọi loại gạch lát. Nhưng cỏ trồng sai chỗ thì chết từng mảng, để lại đất trần đúng chỗ dễ xói. Bài này dành cho chủ nhà, nhà nghỉ ở xã Tà Đùng (Lâm Đồng; trước tháng 7/2025 thuộc Đắk Glong, Đắk Nông) muốn một sân cỏ sống được qua cả mùa khô gió lẫn mùa mưa dầm.
Khí hậu vùng hồ đặt yêu cầu gì cho cỏ
Vùng hồ Tà Đùng mát hơn đồng bằng nhưng thấp và ấm hơn Đà Lạt khá nhiều. Các giống cỏ "vùng lạnh" hay thấy trong sách vườn ôn đới không hợp ở đây; những giống cỏ nhiệt đới quen thuộc ở các tỉnh phía Nam lại sống tốt. Cỏ cần qua được hai thử thách đối nghịch trong năm.
Thử thách thứ nhất là mùa khô, thường kéo dài khoảng từ tháng 12 tới tháng 4: nắng trưa gắt, gió thổi từ mặt hồ lên đồi rất khô, mặt đất đỏ nứt nẻ ở chỗ trống. Cỏ không chịu hạn sẽ cháy vàng rồi chết từng mảng. Thử thách thứ hai là mùa mưa: mưa dầm nhiều ngày, sương sáng dày, ít nắng; cỏ ưa khô dễ bị nấm, thối gốc ở chỗ trũng, còn cỏ chịu bóng lại mọc rất mạnh.
Thêm vào đó, nhà trên đồi thường có những góc rất khác nhau trong cùng một sân: sườn hướng nắng chiều cháy nắng, góc khuất sau nhà ẩm và râm, mảnh dốc giữa hai bậc vườn khó cắt. Trồng một loại cỏ cho tất cả các góc là cách nhanh nhất để có một sân cỏ loang lổ.
So sánh các loại cỏ sân vườn quen thuộc
Đây là các loại cỏ phổ biến ở các vườn ươm phía Nam và Tây Nguyên. Đặc điểm nêu dưới là đặc điểm chung của loài; điều kiện từng vườn có thể khác, nên trồng thử một mảng nhỏ trước.
| Loại cỏ | Nắng – bóng | Mùa khô | Tốc độ lan | Hợp với góc nào |
|---|---|---|---|---|
| Cỏ gà, cỏ Bermuda | Cần nắng đầy đủ, không chịu bóng | Chịu hạn tốt, úa rồi xanh lại | Lan rất nhanh bằng thân bò, dễ lấn luống | Sân nắng, chỗ đi lại nhiều, mái thấp hướng nắng |
| Cỏ nhung (zoysia, hay gọi cỏ nhung Nhật) | Ưa nắng, chịu bóng nhẹ | Chịu hạn khá | Lan chậm, mặt cỏ dày, mịn | Sân trước nhà, quanh lối đi, nơi cần gọn đẹp |
| Cỏ lá gừng | Chịu bán bóng tốt | Kém chịu hạn hơn, cần đất ẩm | Lan khá nhanh, lá to bản | Góc râm sau nhà, dưới tán thưa, chỗ đất ẩm |
| Lạc dại (cỏ đậu) | Nắng đến bán bóng | Chịu hạn vừa, có thể rụng lá | Lan bằng thân bò | Mái dốc khó cắt, dưới cây ăn trái, ven bậc |
| Cỏ tự nhiên có sẵn trong vườn | Tuỳ loài | Thường chịu hạn tốt | Tuỳ loài | Khu xa nhà, mái dốc lớn, chỉ cần phát định kỳ |
Dòng cuối bảng hay bị bỏ qua: trên một mảnh đồi rộng, giữ và phát gọn lớp cỏ tự nhiên đã quen đất thường bền hơn là cuốc bỏ để trồng cỏ mua về. Cỏ trồng nên dành cho vùng quanh nhà, nơi cần nhìn gọn và đi lại.
Cỏ gà và cỏ nhung cho sân nắng
Cỏ gà, tên thường dùng ở vườn ươm là cỏ Bermuda, là loại cỏ "khoẻ" nhất trong bảng. Nó chịu nắng gắt, chịu dẫm, chịu hạn: mùa khô có thể úa vàng nhưng gốc và thân bò dưới đất vẫn sống, có mưa là xanh lại. Nhược điểm là lan rất mạnh bằng thân bò trên mặt và dưới đất, chui vào luống hoa, luống rau, khó nhổ sạch. Muốn dùng cỏ gà gần luống trồng thì phải có viền chặn bằng đá, gạch chôn sâu hoặc một rãnh nhỏ.
Cỏ nhung, thường được bán dưới tên cỏ nhung Nhật, là nhóm cỏ zoysia, lá mảnh, mặt cỏ dày và mịn như tấm thảm. Nó lan chậm hơn hẳn cỏ gà, nên lâu kín hơn nhưng ít lấn luống. Cỏ nhung hợp với khoảng sân trước nhà, quanh bậc thềm, nơi chủ nhà muốn nhìn gọn. Vì lan chậm, nếu trồng ở chỗ dốc thì trong mấy tháng đầu phải phủ kỹ đất trống giữa các vầng cỏ.
Ở cả hai loại, độ cao cắt quan trọng hơn người ta nghĩ. Cắt quá sát trong mùa khô làm gốc cỏ phơi nắng, đất mất bóng che và cỏ chết từng mảng. Vào mùa khô, nên để cỏ cao hơn bình thường một chút và giãn số lần cắt.
Cỏ lá gừng cho góc râm và đất ẩm
Cỏ lá gừng có lá to bản, màu xanh tươi, mọc thành thảm dày. Điểm mạnh của nó là chịu được bán bóng: dưới tán cây thưa, góc sân bị nhà che nắng nửa ngày, khoảng đất sau nhà ẩm hơn. Ở những chỗ đó, cỏ gà và cỏ nhung thường thưa dần rồi chết vì thiếu nắng, còn cỏ lá gừng phủ kín.
Đổi lại, cỏ lá gừng kém chịu hạn hơn. Trồng nó ở sườn đồi hướng nắng chiều, mùa khô không tưới được thì cỏ cháy rất nhanh. Cỏ lá gừng hợp với vườn có nguồn nước tưới ổn định hoặc với những góc tự nhiên giữ ẩm. Trên đất đỏ quanh hồ, những chỗ trũng nhẹ dưới chân dốc, nơi nước mưa ngấm lâu, thường là chỗ cỏ lá gừng mọc tốt nhất.
Một mẹo là trồng cỏ lá gừng làm "dải chuyển tiếp" giữa thảm cỏ nắng và khu cây bóng mát: phía nắng là cỏ nhung hoặc cỏ gà, phía bóng là cỏ lá gừng, hai loại gặp nhau ở chỗ nắng bóng xen kẽ. Như vậy sân cỏ kín đều mà không phải ép một loại sống ở chỗ không hợp.
Trồng cỏ trên đất dốc cho nhanh kín
Trên đất bằng, trồng cỏ chỉ là đặt vầng cỏ và tưới. Trên dốc, phải tính tới mưa đầu mùa có thể cuốn trôi cả vầng cỏ mới đặt.
- Chọn lúc trồng. Đầu mùa mưa, khi đất đã ẩm sâu nhưng chưa vào đợt mưa dầm nặng nhất. Trồng giữa mùa khô thì cần tưới hằng ngày trong mấy tuần.
- Làm đất nhẹ tay. Chỉ xới nông, nhặt đá to, rễ cỏ tranh, không cuốc lật sâu cả mái dốc. Đất xới sâu trên dốc là đất sẵn sàng trôi.
- Bón lót ít phân hữu cơ hoai trộn vào lớp đất mặt nếu đất bạc màu, nhất là đất đỏ lộ ra sau khi san nền.
- Đặt vầng cỏ hoặc trồng khóm ngang dốc. Vầng cỏ đặt so le như xếp gạch, cạnh dài chạy ngang dốc. Trồng khóm thì đặt theo hàng ngang, khóm này cách khóm kia vừa đủ để vài tháng là kín.
- Ghim vầng cỏ ở chỗ dốc. Dùng que tre nhỏ chẻ đôi hoặc ghim sắt chữ U ghim vầng cỏ xuống đất để mưa không trượt cả mảng.
- Phủ khoảng trống. Phủ rơm mỏng hoặc thảm xơ dừa lên phần đất trống giữa các khóm cho tới khi cỏ kín.
- Tưới và hạn chế đi lại trong mấy tuần đầu; sau khi cỏ bén rễ mới cắt lần đầu, cắt cao.
Nếu vườn đã có cỏ tự nhiên, có thể trồng dặm cỏ mong muốn vào giữa, phát thấp cỏ cũ để cỏ mới có nắng, rồi để chúng thay dần. Cách này chậm nhưng không có lúc nào đất trần.
Chăm sân cỏ qua mùa khô mà không tốn nước
Chấp nhận cỏ úa. Cỏ gà và cỏ nhung ngả vàng trong mùa khô là trạng thái nghỉ, không phải đã chết. Có mưa là xanh lại. Tưới cố cho xanh suốt mùa khô tốn rất nhiều nước, trong khi nước mùa khô quanh hồ cần ưu tiên cho rau và cây mới trồng.
Cắt cao và thưa. Mùa khô để cỏ cao hơn, cắt ít lần hơn. Phần lá dài che gốc, giữ đất mát hơn.
Để lại cỏ cắt trên mặt sân. Cỏ cắt vụn để lại thành một lớp phủ mỏng, trả lại chất hữu cơ cho đất. Chỉ gom đi khi lớp cỏ cắt quá dày.
Ưu tiên tưới chỗ mới trồng. Mảng cỏ mới trồng trong năm cần tưới định kỳ mùa khô; thảm cỏ đã ổn định nhiều năm thì không bắt buộc.
Không bón đạm mạnh trong mùa khô. Bón nhiều làm cỏ ra lá non mềm, cần nhiều nước hơn và dễ cháy. Bón nhẹ phân hữu cơ vào đầu mùa mưa là đủ.
Những chỗ không nên cố trồng cỏ và nên thay bằng gì
Lối mòn đi lại mỗi ngày. Cỏ không sống nổi ở chỗ bị dẫm cùng một vệt mỗi ngày, nhất là trên dốc ướt mùa mưa. Thay vì trồng dặm mãi, đặt các phiến đá bước hoặc khúc gỗ chôn ngang làm bậc, cỏ mọc ở khe giữa các phiến. Lối đi đỡ trơn mà cỏ hai bên vẫn kín.
Dải đất ngay dưới mép mái hiên. Nước mưa nhỏ từ mép mái xuống cùng một đường, khoét thành rãnh và làm cỏ chết úng. Dải này nên lót sỏi hoặc đá cuội rộng hơn tầm nhỏ giọt một chút, có rãnh dẫn nước ra chỗ thoát. Cỏ bắt đầu từ mép ngoài dải sỏi.
Mái dốc quá đứng để cắt. Chỗ dốc đến mức không đứng vững để cắt cỏ thì đừng trồng cỏ sân. Hương bài, lạc dại hoặc cây bụi thấp hợp hơn vì gần như không phải cắt.
Góc rất râm dưới tán dày. Ngay cả cỏ lá gừng cũng thưa dần dưới tán cây quá dày. Ở đó để lớp lá rụng tự nhiên làm lớp phủ, hoặc tỉa tán cho có ánh sáng lọt xuống trước rồi mới trồng.
Chỗ đỗ xe, quay đầu xe. Bánh xe nén đất và nghiền cỏ, mùa mưa thành bùn. Chỗ này nên rải đá dăm hoặc dùng tấm lát có lỗ trồng cỏ, không trông vào thảm cỏ thường.
Cắt cỏ trên đất dốc cho an toàn
Sân cỏ trên đồi có những đoạn dốc mà cắt bằng máy đẩy bốn bánh rất nguy hiểm: máy trượt, người trượt theo. Ở vườn nhà, máy cắt cầm tay loại cắt bằng cước thường hợp hơn cho đoạn dốc, còn phần sân bằng mới dùng máy đẩy. Người cắt đi ngang dốc, chân đứng chắc, không đi lùi xuống dốc, không cắt khi cỏ còn ướt sương buổi sáng hay ngay sau mưa vì đất đỏ ướt rất trơn.
Trước khi cắt nên đi một lượt nhặt đá nhỏ, cành khô, vì cước quay văng đá rất mạnh; người cắt cần kính bảo hộ, giày kín, quần dài, và trẻ nhỏ, vật nuôi phải ra xa. Mùa mưa, cỏ ven bậc vườn và quanh gốc cây là chỗ rắn hay nấp, nên gõ bụi hoặc phát lối trước khi cúi xuống làm. Những việc này nghe đơn giản nhưng chính là phần hay bị bỏ qua khi giao sân cỏ cho người mới làm.
Câu hỏi thường gặp
Nên trồng cỏ nhung hay cỏ gà cho sân trước nhà?
Cỏ nhung mịn, lan chậm, ít lấn luống, hợp với sân trước cần gọn đẹp. Cỏ gà khoẻ hơn, chịu dẫm và chịu hạn tốt nhưng lan rất mạnh, cần viền chặn nếu gần luống hoa. Nếu sân rộng, ít người chăm, cỏ gà dễ sống hơn.
Cỏ lá gừng có trồng được ở chỗ nắng gắt không?
Được nhưng không nên nếu không tưới được trong mùa khô. Cỏ lá gừng ưa đất ẩm và bán bóng; ở sườn nắng chiều vùng hồ, mùa khô nó cháy nhanh. Chỗ nắng gắt nên chọn cỏ gà hoặc cỏ nhung.
Trồng cỏ bằng hạt hay bằng vầng cỏ?
Trên đất dốc, trồng bằng vầng cỏ hoặc khóm có rễ an toàn hơn, vì hạt gieo dễ bị mưa đầu mùa cuốn trôi trước khi nảy mầm. Hạt chỉ nên dùng ở chỗ bằng phẳng và phải phủ kỹ sau khi gieo.
Sân cỏ bị chết từng mảng sau mùa mưa là do đâu?
Thường do nước đọng làm thối gốc ở chỗ trũng, do bóng cây che kín, hoặc do sâu, nấm. Kiểm tra chỗ chết có úng không, có bị che bóng không; chỗ úng thì khơi rãnh thoát, chỗ bóng thì đổi sang cỏ lá gừng hoặc cây phủ chịu bóng.
Có cần máy cắt cỏ cho sân nhà vườn không?
Sân nhỏ có thể cắt bằng kéo hoặc máy cắt cầm tay. Sân rộng trên đất dốc thường dùng máy cắt dạng cần vác vai vì máy đẩy khó đi trên dốc. Khi cắt trên dốc, đi ngang dốc, mang giày bám và kính bảo hộ.
Có nên rải thuốc diệt cỏ dại trong sân cỏ không?
Với sân nhà vườn sát hồ, không nên. Thuốc diệt cỏ có thể theo nước mưa xuống hồ và gây hại cho cây trồng khác. Nhổ tay cỏ dại khi còn nhỏ, giữ thảm cỏ dày để cỏ dại không có chỗ mọc là cách an toàn hơn.