Lạc dại, còn gọi là cỏ đậu hay đậu phộng dại, là cây họ đậu bò sát mặt đất, mọc thành thảm dày với hoa vàng nhỏ. Trong vườn nhà trên đồi Tà Đùng, nó hợp nhất với ba chỗ: mái dốc thấp khó cắt cỏ, phần đất dưới tán cây ăn trái và cây bóng mát chưa khép tán, và dải đất ven bậc vườn, lối đi. Trồng bằng hom vào đầu mùa mưa, phủ rơm giữa các hom, sau một mùa mưa thường đã kín đất.
Ưu điểm lớn của lạc dại so với cỏ sân là gần như không phải cắt: thảm cây chỉ cao chừng một gang tay. Là cây họ đậu, rễ nó có nốt sần cố định đạm như các loài đậu khác. Nhưng nó cũng có giới hạn rõ: không chịu dẫm nhiều, mùa khô có thể thưa lá, và nếu không có viền chặn thì bò vào luống rau. Bài viết cho chủ vườn ở xã Tà Đùng (Lâm Đồng, gồm hai xã cũ Đắk Som và Đắk R'Măng của Đắk Nông trước 7/2025).
Lạc dại giữ đất theo cách khác cỏ
Cỏ hương bài giữ đất bằng một hàng rễ sâu chặn ngang dòng chảy. Lạc dại làm việc khác: nó phủ kín toàn bộ mặt đất bằng một tấm lá dày, thân bò bám sát đất và ra rễ ở các đốt. Giọt mưa rơi xuống lá chứ không rơi xuống đất trần; nước chảy tràn qua thảm lá bị chậm lại, phần lớn thấm xuống. Hai cách này bổ sung cho nhau: hương bài thành hàng ngang, lạc dại lấp kín phần giữa các hàng.
Vì là cây họ đậu, lạc dại có quan hệ cộng sinh với vi khuẩn ở nốt sần rễ, lấy đạm từ không khí. Khi lá và thân già rụng xuống, chúng trả lại chất hữu cơ cho đất. Đó là lý do nhiều vườn cây ăn trái và cà phê ở Tây Nguyên dùng lạc dại làm thảm phủ giữa hàng cây. Ở vườn nhà, lợi ích này giúp đất dưới gốc cây bóng mát, cây ăn trái tốt dần lên theo năm mà không phải cuốc xới.
Thảm lạc dại dày còn che bóng mặt đất, giữ cho đất mát và ẩm hơn trong những tuần nắng gắt, đồng thời lấn át phần lớn cỏ dại mọc từ hạt. Một khi thảm đã kín, việc làm cỏ dưới gốc cây giảm hẳn.
Những chỗ trong vườn nhà hợp với lạc dại
Lạc dại không phải cỏ sân, không nên trồng ở nơi đi lại nhiều. Những chỗ dưới đây là nơi nó phát huy tốt nhất.
- Mái dốc thấp quanh nhà — đoạn dốc giữa hai bậc vườn, mép taluy thấp, những chỗ máy cắt cỏ khó vào. Lạc dại không cần cắt nên giải quyết được chuyện chăm mái dốc.
- Dưới tán cây ăn trái và cây bóng mát còn nhỏ — bơ, mít, cây bóng mát mới trồng vài năm đầu chưa khép tán; lạc dại phủ đất mà không cạnh tranh mạnh như cỏ gà. Chừa một vòng nhỏ quanh gốc để phủ rơm và bón phân.
- Ven bậc vườn, ven lối đi đá — viền xanh mềm, hoa vàng nhỏ, che phần đất hai bên lối không bị nước bắn trôi.
- Bờ trên của rãnh dẫn nước — giữ đất ở mép rãnh, nhưng không trồng trong lòng rãnh.
- Khu đất chờ — mảnh đất chưa biết làm gì: phủ lạc dại vài năm vừa giữ đất vừa cải tạo đất, khi cần dùng thì cuốc lật vùi xuống làm phân xanh.
Những chỗ không nên trồng: sân chơi của trẻ, lối đi hằng ngày (thân giòn, dẫm nhiều thì dập), sát luống rau không có viền chặn, và dưới tán cây đã khép kín rất râm (lạc dại chịu bán bóng nhưng bóng dày thì thưa dần).
Trồng lạc dại bằng hom
Lạc dại ít khi trồng bằng hạt ở vườn nhà; cách phổ biến là giâm hom hoặc tách đoạn thân có rễ từ thảm có sẵn.
- Lấy hom. Cắt đoạn thân bò dài chừng một gang tay, có vài đốt, tốt nhất là đoạn đã có rễ ở đốt. Lấy từ thảm khoẻ, không sâu bệnh.
- Chọn lúc trồng. Đầu mùa mưa, sau khi đất đã ẩm; trồng vào buổi chiều mát hoặc ngày âm u.
- Chuẩn bị đất. Dọn cỏ tranh, cỏ gà ở chỗ định trồng (hai loại này lấn lạc dại), xới nông thành rạch ngang dốc.
- Cắm hom. Cắm nghiêng hom vào rạch, vùi hai ba đốt xuống đất, để phần ngọn nhô lên. Hàng cách hàng và hom cách hom khoảng hai ba gang tay; trồng dày thì kín nhanh hơn.
- Phủ và giữ ẩm. Phủ rơm mỏng giữa các hàng để che đất trong lúc chờ lạc dại bò kín; nếu mưa ngớt nhiều ngày thì tưới.
- Làm cỏ vài lần trong mấy tháng đầu cho tới khi thảm lạc dại đủ dày để tự lấn cỏ dại.
Nếu xin được nhiều đoạn thân có sẵn rễ, có thể trồng thành từng khóm nhỏ thay vì cắm hom; khóm bén nhanh hơn, nhất là ở chỗ dốc.
Chăm thảm lạc dại qua hai mùa
Mùa mưa: để ý chỗ úng. Lạc dại không ưa nước đọng lâu. Ở chỗ trũng, mưa dầm có thể làm thảm thối từng mảng. Khơi rãnh thoát ở chỗ đó hoặc thay bằng loại cây chịu ẩm.
Mùa khô: thảm thưa là bình thường. Ở sườn nắng, mùa khô lạc dại có thể rụng bớt lá, thảm thưa và ngả vàng. Phần thân và rễ dưới đất vẫn sống; vào mưa sẽ phủ lại. Nếu có nước, tưới thưa vài lần ở chỗ thảm còn non.
Cắt viền định kỳ. Đi dọc mép luống rau, mép lối đi và mép gốc cây, cắt hoặc nhổ phần thân bò lấn ra ngoài. Việc này nhanh hơn nhiều nếu có viền đá hoặc gạch chôn sâu.
Phát mỏng nếu quá dày. Thảm lâu năm có thể dày lên, giữ ẩm quanh gốc cây. Phát bớt sát gốc cây trồng và để phần phát ra làm lớp phủ.
Gỡ cỏ dại thân cao mọc xuyên. Một số cỏ dại thân cao như cỏ tranh vẫn mọc xuyên qua thảm. Nhổ khi còn nhỏ, trước khi chúng ra hạt.
Lạc dại có lấn không, có hại gì không
Lạc dại lan bằng thân bò nên trong khu vườn nhỏ, nó có thể chui vào luống rau, luống hoa nếu không chặn. Mức lấn này dễ kiểm soát hơn cỏ gà rất nhiều vì thân nằm trên mặt đất, nhổ lên được; nhưng nếu chủ vườn ít lên thì sau một mùa mưa luống hoa có thể bị phủ kín. Vì vậy, quanh các luống trồng nên có viền chặn.
Lạc dại không phải loài bản địa của Việt Nam, được đưa vào làm cây phủ đất và thức ăn gia súc ở nhiều vùng nhiệt đới. Nó lan chủ yếu bằng thân bò ở nơi đã trồng; ở vườn nhà, chuyện cần tránh là đem hom vứt ra ven rừng, ven bìa Vườn quốc gia Tà Đùng hoặc ven bờ hồ. Hom thừa, thân phát ra nên để làm lớp phủ hoặc ủ trong vườn mình.
Đối với vật nuôi, lạc dại là cây được dùng làm thức ăn cho gia súc ở nhiều nơi. Trong vườn có gà thả, gà thường bới và mổ thảm, làm thảm thưa ở những chỗ chúng hay lui tới. Nếu nuôi gà thả vườn, nên rào tạm khu mới trồng cho tới khi thảm đủ dày.
Lạc dại so với cỏ sân và lớp phủ rơm
Ba cách phủ đất này thường được dùng cùng nhau trong một vườn đồi. Bảng giúp quyết định chỗ nào dùng gì.
| Tiêu chí | Lạc dại | Cỏ sân (cỏ nhung, cỏ gà) | Lớp phủ rơm, lá |
|---|---|---|---|
| Công cắt | Gần như không cần cắt | Cắt định kỳ | Không cắt, nhưng phải bổ sung |
| Chịu dẫm | Kém | Tốt | Trung bình |
| Giữ đất trên dốc | Tốt khi đã kín | Tốt khi đã kín | Tốt ngay, nhưng dễ trôi khi mưa to nếu không ghim |
| Cải tạo đất | Có, cây họ đậu | Ít | Có, phân huỷ thành mùn |
| Thời gian có tác dụng | Một mùa mưa | Vài tháng đến một mùa mưa | Ngay khi phủ |
| Nhìn thẩm mỹ | Thảm xanh hoa vàng | Sân mịn gọn | Mộc, hợp vườn rau và gốc cây |
Cách phối hợp hay gặp: rơm phủ ngay lúc trồng để bảo vệ đất trong mấy tháng đầu, lạc dại bò dần lên phủ thay, cỏ sân chỉ ở những chỗ cần đi lại.
Nhận đúng lạc dại và không nhầm với cây khác
Lạc dại, còn gọi là cỏ đậu hay đậu phộng dại, là cây họ đậu thân bò sát đất, lá kép gồm bốn lá chét xếp thành hai cặp, hoa nhỏ màu vàng nở lác đác quanh năm khi đủ ẩm. Thân bò ra rễ ở các đốt chạm đất, nhờ đó thảm lan và bám chặt. Nhìn lá thì giống cây đậu phộng trồng lấy củ, nhưng lạc dại thấp hơn, bò sát đất và không trồng để lấy củ.
Trong vườn có vài cây hay bị nhầm. Cỏ chua me đất có ba lá chét hình tim, hoa vàng hoặc hồng nhạt, mọc rải rác và không thành thảm dày như lạc dại. Một số loài đậu dại khác thân leo, quấn lên cây bụi, nếu thấy dây quấn cây thì đó không phải lạc dại. Khi xin hom từ vườn người khác, nên nhìn thảm ở chỗ gốc: lạc dại thật phủ thấp, đều, ít khi cao quá một gang tay.
Vì sao nên trồng thử trước một mảng nhỏ
Lạc dại sống tốt ở nhiều vùng phía Nam và Tây Nguyên, nhưng mỗi khu vườn có nắng, gió và đất khác nhau. Trước khi phủ cả mái dốc, nên trồng thử một mảng vài mét vuông trong một mùa mưa. Thấy thảm kín, xanh qua được tháng đầu mùa khô thì nhân rộng bằng hom lấy ngay từ mảng thử, vừa có giống quen đất vừa đỡ phải mua.Lạc dại qua mùa khô gió ở vùng hồ
Mùa khô ở vùng hồ Tà Đùng thường kéo dài mấy tháng, gió từ mặt hồ thổi lên đồi khô và mạnh. Trên sườn hướng nắng chiều, thảm lạc dại có thể rụng bớt lá, thưa đi, có chỗ chỉ còn thân bò màu nâu. Phần lớn các trường hợp, thân và rễ vẫn sống, khi có mưa lại đâm lá mới. Đừng vội cuốc bỏ thảm vào lúc này vì đó là lúc mặt đất cần lớp thân lá khô che nhất.
Giúp thảm qua mùa khô có mấy cách nhẹ nhàng. Phủ thêm một lớp mỏng cỏ cắt, lá khô lên những chỗ thảm thưa để giữ ẩm mặt đất. Nếu có nước, tưới thưa nhưng đẫm vào buổi sáng sớm ở mảng mới trồng trong năm; thảm đã ổn định nhiều năm thường không cần tưới. Ở sườn đón gió gắt nhất, kết hợp một hàng hương bài hoặc hàng cây bụi phía trên để giảm gió lướt sát mặt đất.
Cuối mùa khô cũng là mùa dễ cháy. Lớp thân lá khô của lạc dại không bắt lửa mạnh như cỏ tranh, nhưng vẫn nên giữ thảm cách xa chỗ đốt rác, chỗ nướng ngoài trời, và không đốt dọn vườn trên thảm. Một vệt đất được tưới ẩm hoặc lối đá quanh chỗ dùng lửa là cách giữ an toàn đơn giản.
Câu hỏi thường gặp
Lạc dại có cần cắt không?
Gần như không. Thảm lạc dại chỉ cao khoảng một gang tay. Việc cần làm là cắt viền chỗ nó bò ra luống, lối đi và phát mỏng sát gốc cây trồng khi thảm quá dày.
Lạc dại có sống được dưới bóng cây không?
Lạc dại chịu được bán bóng, như dưới tán cây còn thưa. Dưới tán cây đã khép kín, rất râm, thảm thường thưa dần. Chỗ đó nên chuyển sang lớp phủ lá khô hoặc các loài phủ đất chịu bóng tốt hơn.
Trồng lạc dại bao lâu thì kín?
Tuỳ khoảng cách trồng và độ ẩm, thường sau một mùa mưa thì những hàng hom trồng dày đã bò kín đất. Trong thời gian chờ, nên phủ rơm giữa các hàng và làm cỏ vài lần.
Lạc dại có làm hại cây ăn trái không?
Ở mức chung, lạc dại cạnh tranh nước và dinh dưỡng ít hơn cỏ gà, cỏ tranh, nên được dùng làm thảm phủ trong nhiều vườn cây ăn trái. Vẫn nên chừa một vòng nhỏ quanh gốc cây non để bón phân, phủ rơm và quan sát gốc.
Có trồng lạc dại trên mái dốc rất cao được không?
Lạc dại giữ tốt đất mặt, nhưng không thay được kè, tường chắn ở mái cao hay đất đắp dày. Ở mái dốc lớn, nên kết hợp hàng cỏ hương bài và nhờ người có chuyên môn đánh giá ổn định trước.
Muốn bỏ lạc dại thì làm thế nào?
Cuốc lật thảm, vùi thân lá xuống đất làm phân xanh rồi nhổ phần thân còn sót mọc lại trong vài tuần. Vì lan bằng thân bò trên mặt nên dọn bỏ dễ hơn nhiều so với cỏ gà hay cỏ tranh.