Lịch gieo trồng vườn bếp ở Tà Đùng: rau và gia vị tháng nào gieo, tháng nào hái

Vườn bếp quanh hồ Tà Đùng gieo trồng theo hai mùa. Đầu mùa mưa, khoảng tháng 5–6, gieo rau chịu mưa như rau muống, mồng tơi, rau dền, rau lang, bầu bí, mướp, đậu leo giàn, và trồng gừng, nghệ, sả, lá lốt. Cuối mùa mưa sang đầu mùa khô, khoảng tháng 10 đến tháng 1, gieo rau ăn lá mềm và rau ưa mát như cải, xà lách, ngò, hành lá, cùng cà chua, ớt. Giữa mùa khô chỉ giữ một khu rau nhỏ có nước tưới và che nắng; giữa mùa mưa thì rau mềm phải ở dưới mái che.

Bài này là bảng tra theo tháng cho một vườn bếp gia đình, không phải lịch sản xuất rau hàng hoá. Thời gian từ gieo tới hái của mỗi loại tuỳ giống, in trên bao hạt; lịch dưới đây chỉ cho biết khúc nào trong năm hợp, khúc nào khó, và vì sao. Cách làm luống, chọn chỗ, trồng chậu có ở danh mục rau, gia vị và cây thuốc nam trong nhà của trang.

Vì sao vườn bếp ở vùng hồ phải gieo theo hai mùa

Rau ăn lá phần lớn là cây ngắn ngày, rễ nông, lá mềm. Chúng nhạy với hai thứ mà khí hậu vùng hồ có nhiều: mưa dầm và nắng khô. Mưa dầm làm lá dập, đất bắn lên lá, nấm và vi khuẩn phát triển, ốc sên ăn đêm. Nắng khô và gió làm lá héo, đắng, cây vội ra ngồng. Giữa hai thái cực ấy có hai khúc dễ chịu: đầu mùa mưa và cuối mùa mưa sang đầu mùa khô.

Khúc đầu mùa mưa ấm, ẩm, hợp với rau ưa nóng và cây leo lớn nhanh. Khúc cuối mùa mưa sang đầu mùa khô mát, trời trong, đêm lạnh, hợp với rau ưa mát như cải, xà lách, ngò. Một vườn bếp thuận mùa sẽ đổi nhóm rau theo hai khúc này, thay vì cố trồng một loại quanh năm.

Cách nghĩ này cũng giúp luân canh. Khi luống rau họ cải của mùa khô được thay bằng rau muống, mồng tơi trong mùa mưa, sâu bệnh riêng của từng họ cây bị cắt vòng. Sau một năm, luống nào cũng đã nghỉ khỏi một họ cây vài tháng.

Bảng gieo trồng rau ăn lá theo khúc mùa

Bảng ghi khúc gieo thuận nhất và khúc khó nhất cho các loại rau ăn lá quen thuộc trong vườn bếp gia đình. Tháng ghi là khoảng thường gặp.

Đọc theo cột "khó nhất" sẽ thấy giữa mùa mưa là khúc khó cho rau ăn lá mềm, còn đỉnh mùa khô khó cho mọi thứ nếu thiếu nước. Những khúc đó nên để rau chịu được như rau lang, rau ngót gánh vườn bếp.

Bảng gieo trồng rau ăn quả và cây leo

Rau ăn quả và cây leo cần thời gian dài hơn rau ăn lá, nên chọn khúc gieo sao cho lúc ra hoa, đậu quả không rơi vào những tuần mưa dầm nặng nhất.

Một vườn bếp nhỏ không cần trồng hết. Hai hàng giàn bầu bí, đậu và vài gốc ớt, cà đã đủ cho một gia đình ở thường trực.

Rau gia vị: phần lớn trồng quanh năm, chỉ cần đổi chỗ

Rau gia vị là nhóm dễ nhất trong vườn bếp, vì phần lớn trồng được quanh năm nếu đặt đúng chỗ theo mùa. Húng, tía tô, kinh giới mọc rất mạnh trong mùa mưa và nhân giống dễ bằng giâm cành; mùa khô cần tưới đều và hái thường xuyên để cây không ra hoa sớm. Hành lá trồng bằng gốc, mùa mưa nên trồng trên luống cao hoặc trong chậu dưới hiên vì gốc dễ thối khi đất sũng.

Ngò, hay rau mùi, ưa mát, mùa mưa dầm khó trồng, nên gieo vào cuối mùa mưa sang đầu mùa khô. Gieo từng ít, cách nhau vài tuần, vì ngò nhanh ra hoa khi trời nắng lên. Rau răm và lá lốt ưa ẩm, ưa râm, hợp với chân tường đá phía khuất và chỗ ẩm dưới vòi nước.

Nhóm gia vị lâu năm gồm sả, gừng, nghệ có lịch riêng: trồng đầu mùa mưa khi mưa đã đều, để cả mùa mưa cho cây đẻ nhánh. Sả hái lá, cắt cây quanh năm sau khi bụi đã lớn. Gừng và nghệ thường đến kỳ thu hoạch củ trong mùa khô, khi lá vàng úa dần. Có thể chừa một phần củ lại trong đất hoặc giữ làm giống cho đầu mùa mưa năm sau.

Một số cây gia vị trong vườn còn được dân gian dùng làm thuốc nam. Bài này chỉ bàn chuyện trồng và hái để nấu ăn; dùng cho mục đích chữa bệnh thì cần hỏi bác sĩ hoặc thầy thuốc có chuyên môn.

Gieo rải đợt: cách có rau hái liên tục

Chia nhỏ luống. Thay vì gieo kín một luống dài một lần, chia luống thành ba bốn đoạn, mỗi đoạn gieo cách nhau một đến hai tuần. Khi đoạn đầu hái hết thì đoạn sau vừa tới lứa.

Đếm ngược từ ngày cần rau. Nếu muốn có rau vào dịp Tết hay khi cả nhà lên nghỉ, xem số ngày từ gieo tới hái trên bao hạt rồi đếm ngược để chọn ngày gieo.

Giữ một khay ươm. Gieo hạt vào khay hoặc bầu nhỏ dưới hiên, khi đoạn luống nào trống là có sẵn cây con để trồng ngay, không phải chờ hạt nảy mầm ngoài luống.

Ghi ngày gieo trên que cắm. Một que tre ghi ngày gieo cắm đầu mỗi đoạn luống giúp nhớ lứa nào sắp tới, lứa nào đã già cần nhổ.

Nhổ dứt khoát. Rau đã già, ra ngồng hay bị sâu nặng nên nhổ bỏ để gieo lứa mới, đừng tiếc. Luống rau để quá lứa là chỗ sâu bệnh tích tụ cho lứa sau.

Khi nào để luống nghỉ

Không phải tháng nào luống rau cũng nên kín cây. Giữa đỉnh mùa khô, khi bể nước xuống thấp, để luống nghỉ là lựa chọn hợp lý: phủ một lớp rơm hoặc lá dày lên mặt luống, giữ ẩm cho lớp đất mặt, nuôi trùn đất và vi sinh, chờ tới đầu mùa mưa. Mặt luống được phủ sẽ không bị nắng làm chai cứng, không bị gió thổi bay đất.

Giữa mùa mưa dầm, với luống ngoài trời không có mái che, cũng có thể để nghỉ hoặc trồng một lứa cây phân xanh như đậu phủ đất, sau đó cắt vùi làm phân trước khi gieo lứa rau cuối năm. Cách này vừa giữ đất khỏi mưa đập, vừa làm giàu đất cho lứa rau đẹp nhất năm.

Thời gian luống nghỉ cũng là lúc bổ sung phân ủ, sửa thành luống, thay đất cho luống nâng nếu đất đã chai. Một vườn bếp có luống nghỉ luân phiên thường cho rau khoẻ hơn vườn bếp ép trồng liên tục suốt năm.

Hạt giống: mua, giữ và tự để giống

Mùa mưa ở vùng hồ ẩm, hạt giống để hở trong nhà rất nhanh mất sức nảy mầm. Mua vừa đủ cho một khúc mùa, đọc hạn dùng trên bao, giữ bao đã mở trong lọ kín có gói hút ẩm, để nơi khô mát. Khi đặt mua hạt cho lứa rau cuối năm, nên đặt từ khoảng tháng 9 vì đường vào thôn giữa mùa mưa có thể trơn lầy, hàng chở lên chậm.

Một số loại có thể tự để giống từ vườn nhà: tía tô, húng, rau dền, mồng tơi, đậu, bầu bí thụ phấn tự do. Chọn cây khoẻ nhất, để quả hoặc hạt chín già trên cây, phơi khô trong bóng râm thoáng gió rồi cất kín. Hạt từ giống lai thường không giữ được đặc tính như cây mẹ, nên với rau mua hạt lai, mua giống mới mỗi lứa.

Trao đổi hạt giống, cây con với hàng xóm trong thôn là cách hay để có những giống rau đã quen đất vùng hồ. Người ở lâu năm thường biết loại rau nào sống khoẻ ở đây hơn mọi bảng tra. Có thể tìm các cơ sở cây giống trên địa bàn trong danh bạ doanh nghiệp của trang.

Nhà ở thường trực và nhà lên cuối tuần: hai lịch khác nhau

Cùng một vườn bếp, lịch gieo trồng của gia đình ở thường trực và của gia đình chỉ lên cuối tuần khác nhau rất nhiều. Nhà ở thường trực có thể theo đúng bảng ở trên: gieo rải đợt rau ăn lá, chăm giàn bầu bí, hái mỗi ngày. Người ở tại chỗ kịp che lưới khi bướm sâu tơ xuất hiện, kịp nhặt ốc sau đêm mưa, kịp tưới khi gió khô thổi mạnh.

Nhà lên cuối tuần thì nên nghiêng hẳn về nhóm rau tự đứng được: rau ngót làm hàng rào, rau lang bò phủ đất, sả, gừng, nghệ, lá lốt, vài gốc ớt lâu năm, một bụi húng, một bụi tía tô. Nhóm này chịu được một hai tuần không ai chăm trong phần lớn năm, lên tới nơi là có rau hái. Rau ăn lá ngắn ngày như cải, xà lách chỉ nên gieo một đoạn luống nhỏ vào đúng khúc cuối mùa mưa, khi trời mát và đất còn ẩm, kèm lưới che và tưới tự động.

Với nhà lên theo mùa, có thể tính ngược từ lịch lên nhà: nếu cả nhà lên dịp Tết, gieo một lứa cải và ngò vào khoảng giữa tháng 12 theo số ngày trên bao hạt, nhờ người trông nhà tưới; nếu lên dịp hè, lúc đó đang đầu mùa mưa, chuẩn bị sẵn giàn để trồng bầu bí và đậu khi tới nơi.

Nguyên tắc chung là chỉ gieo những gì mình có mặt để hái. Rau gieo xong rồi già trên luống vì không ai ở nhà là công cốc, lại thành chỗ sâu bệnh ẩn náu.

Câu hỏi thường gặp

Ở Tà Đùng mùa nào trồng rau ăn lá đẹp nhất?

Cuối mùa mưa sang đầu mùa khô, khoảng tháng 10 đến tháng 1, khi trời trong, đêm mát, ít mưa dập và ít nấm bệnh. Cải, xà lách, ngò, hành lá đều hợp khúc này. Cần có nước tưới và che lưới chống sâu cho rau họ cải.

Mùa mưa trồng rau gì trong vườn nhà?

Rau chịu mưa như rau muống, mồng tơi, rau dền, rau lang lấy ngọn, rau ngót, và các cây leo giàn như bầu, bí, mướp, đậu. Rau ăn lá mềm như cải, xà lách thì nên trồng dưới mái che có luống nâng thoát nước tốt.

Trồng cà chua ở vườn nhà Tà Đùng vào tháng mấy?

Thường trồng vào cuối mùa mưa, khoảng tháng 10, để cây ra hoa và quả trong những tháng khô mát. Trồng giữa mùa mưa cà chua bị bệnh lá rất nhanh, trừ khi có mái che tốt. Cắm cọc, làm giàn ngay khi trồng và đặt gần nguồn nước.

Gừng, nghệ trồng tháng mấy, khi nào thu hoạch?

Trồng đầu mùa mưa khi mưa đã đều, khoảng tháng 5 đến tháng 6, ở chỗ đất tơi thoát nước tốt. Củ cần cả mùa mưa để đẻ nhánh; theo lệ thường, thu hoạch trong mùa khô khi lá vàng úa dần. Có thể giữ lại một phần củ làm giống cho năm sau.

Làm sao để có rau hái liên tục thay vì dồn một lứa?

Chia luống thành vài đoạn, gieo mỗi đoạn cách nhau một đến hai tuần; giữ một khay ươm sẵn cây con để trồng ngay khi đoạn nào trống; ghi ngày gieo trên que cắm; nhổ dứt khoát rau đã già để gieo lứa mới.

Hạt giống rau để trong nhà mùa mưa bị hỏng thì làm sao?

Mua vừa đủ cho một khúc mùa, giữ bao đã mở trong lọ kín có gói hút ẩm, để nơi khô mát. Hạt đã để lâu nên thử gieo vài hạt vào khăn ẩm trước; tỉ lệ nảy mầm thấp thì thay hạt mới thay vì gieo dày bù.