Lịch tỉa cành, bón phân và ủ compost trong năm cho vườn nhà ở Tà Đùng

Ở vườn nhà quanh hồ Tà Đùng, tỉa nặng nên làm vào cuối mùa khô sang đầu mùa mưa, khoảng tháng 3–5, để cây có cả mùa mưa ra cành mới; giữa mùa mưa chỉ tỉa thoáng, đầu mùa khô chỉ cắt cành khô, cành gãy. Bón phân hữu cơ hai lượt chính: bón lót và bón đầu mùa mưa khi mưa đã đều, bón bổ sung cuối mùa mưa khoảng tháng 10; giữa mùa mưa hạn chế vì phân dễ bị rửa trôi. Ủ compost quanh năm, nhưng mỗi mùa đống ủ cần cách giữ ẩm khác nhau.

Ba việc này gắn với nhau: cành lá tỉa xuống vào đống ủ, đống ủ thành phân bón, phân bón nuôi cây ra cành mới để lại tỉa. Bài này xếp chúng vào một lịch chung theo mùa, để mỗi việc rơi đúng chỗ trong năm. Kỹ thuật ủ, cải tạo đất đỏ chi tiết có ở danh mục đất và phân compost tự làm của trang.

Vì sao tỉa, bón, ủ phải theo nhịp mùa

Cây trong vườn đồi lớn theo nhịp nước. Mùa mưa là mùa cây đâm chồi, ra lá, vươn cành mạnh nhất; mùa khô là mùa cây chậm lại, có cây rụng bớt lá. Một vết tỉa nặng làm đúng lúc cây sắp vào giai đoạn lớn mạnh sẽ được cây lấp đầy nhanh bằng cành mới. Cùng vết tỉa ấy làm vào đầu mùa khô thì cây phải ra chồi non giữa gió khô, tốn sức, chồi dễ cháy và hút rệp.

Phân bón cũng vậy. Rễ cây hút dinh dưỡng hoà trong nước đất. Bón khi đất khô hẳn, phân nằm trên mặt đất không vào được rễ; bón giữa những tuần mưa dầm lớn, phân bị cuốn theo nước xuống chân dốc, có khi trôi về phía hồ. Thời điểm bón tốt nhất là khi đất ẩm ổn định mà mưa không quá lớn.

Đống ủ phân thì phụ thuộc vào độ ẩm và nhiệt. Mùa khô đống ủ dễ khô, vi sinh ngủ; mùa mưa đống ủ dễ sũng, thiếu khí, bốc mùi. Hiểu ba nhịp này là hiểu vì sao lịch tỉa, bón, ủ không thể làm đều tay mỗi tháng như nhau.

Lịch chung tỉa, bón, ủ theo khúc mùa

Bảng gom ba việc vào bốn khúc của năm. Tháng ghi là khoảng thường gặp, dịch theo năm mưa sớm hay muộn.

Nhìn theo hàng ngang, mỗi khúc mùa có một việc chính: đầu mùa khô là ủ, cuối mùa khô là tỉa, đầu mùa mưa là bón, cuối mùa mưa là bón bổ sung và dùng phân ủ.

Tỉa: tháng nào nhẹ, tháng nào nặng

Tỉa nặng, tức cắt bỏ nhiều cành lớn để tạo lại tán hay hạ chiều cao, nên dồn vào cuối mùa khô sang đầu mùa mưa. Lúc này cây vừa qua giai đoạn nghỉ, sắp vào mùa lớn mạnh, vết cắt sẽ nhanh liền và chồi mới nhanh lấp tán. Với hoa giấy và những cây hoa ra hoa nhiều trong mùa khô, tỉa sau khi đợt hoa chính đã tàn, thường vào khoảng tháng 3, tháng 4.

Giữa mùa mưa chỉ tỉa thoáng: cắt cành mọc chen vào giữa tán, cành sát đất, cành bệnh, hoa tàn. Tránh cắt cành lớn giữa những tuần mưa dầm vì vết cắt lớn ướt lâu ngày dễ bị nấm xâm nhập. Đầu mùa khô thì giữ tán để che nắng cho đất và cây nhỏ bên dưới, chỉ cắt cành khô, cành gãy, cành chạm mái.

Khi cắt cành, cắt sát ngay ngoài chỗ phình ở gốc cành, gọi là cổ cành, không để lại mấu dài, cũng không cắt phạm vào thân. Cắt đúng chỗ này giúp cây tự liền vết. Cành lớn nên cắt ba nhát: một nhát cắt dưới cành cách gốc một đoạn, một nhát cắt trên để cành rơi, rồi mới cắt phần mấu còn lại sát cổ cành, tránh cành nặng xé toạc vỏ thân.

Bón: hai lượt chính, một lượt bổ sung

Với vườn nhà dùng chủ yếu phân hữu cơ, lịch bón có thể rất đơn giản. Lượt thứ nhất là bón lót khi trồng: phân ủ hoai trộn vào hố hoặc luống từ trước vài tuần. Lượt thứ hai là bón đầu mùa mưa cho cây đã có trong vườn: khi mưa đã đều, đất ẩm, rải phân hữu cơ quanh tán, xới nhẹ cho lẫn vào lớp đất mặt, rồi phủ lên. Lượt bổ sung vào cuối mùa mưa, khoảng tháng 10, giúp cây có sức vào mùa khô.

Giữa mùa mưa dầm hạn chế bón, nhất là trên mái dốc, vì mưa lớn cuốn phân đi trước khi rễ kịp hút. Mùa khô bón ít, bón mỏng, và chỉ bón ở khu có tưới, vì phân khô nằm trên mặt đất không có tác dụng.

Với rau, bón lót bằng phân ủ là chính, sau đó bổ sung nhẹ theo từng đợt khi cây lớn, bằng phân ủ mịn rải quanh gốc hoặc nước phân ủ pha loãng. Không cần công thức phức tạp cho vườn nhà; bón đều tay và đúng khúc mùa quan trọng hơn bón nhiều. Phân bón vô cơ, nếu dùng, đọc kỹ hướng dẫn trên bao và hỏi người bán có chuyên môn, bón ít một, không bón sát gốc.

Vôi và đất đỏ: bón lúc nào

Đất đỏ bazan và đất đồi ở vùng hồ thường có xu hướng chua, càng chua hơn ở những chỗ bị rửa trôi nhiều năm. Bón vôi là cách cải tạo phổ biến, nhưng nên thử đất trước bằng bộ thử đơn giản bán ở cửa hàng vật tư, thay vì bón theo thói quen. Đất không chua mà bón vôi nhiều có thể làm cây khó hút một số chất dinh dưỡng.

Thời điểm hợp lý là trước khi trồng hoặc gieo vài tuần, khi đất đã có ẩm: cuối mùa khô cho hố trồng đầu mùa mưa, hoặc tháng 10 cho luống rau cuối năm. Rải đều, trộn vào lớp đất mặt, tưới hoặc chờ mưa cho vôi ngấm. Theo khuyến cáo phổ biến trong nông nghiệp, không bón vôi cùng một lúc với phân chuồng hay phân đạm, mà cách nhau một khoảng thời gian.

Khi bón vôi, đeo khẩu trang, găng tay, kính, đứng xuôi gió; vôi bột bay vào mắt, mũi gây bỏng rát. Cất vôi trong bao kín, xa tầm tay trẻ nhỏ, nơi khô ráo.

Ủ compost theo mùa: bốn điều chỉnh

Đống ủ phân làm quanh năm, nhưng mỗi khúc mùa cần chỉnh cách giữ ẩm và che chắn khác nhau.

• Đầu mùa khô: nhiều vật liệu nhất trong năm từ cành lá dọn vườn. Ủ đống lớn, xen lớp khô và lớp xanh, tưới ẩm từng lớp, đặt chỗ râm, phủ bạt hoặc lá dày lên trên.
• Cuối mùa khô: đống dễ khô kiệt. Tưới ẩm khi đảo, che nắng, có thể đào hố nông để ủ cho đỡ mất nước. Không đốt rác vườn thay cho ủ.
• Giữa mùa mưa: đống dễ sũng, thiếu khí, bốc mùi chua. Làm mái che hoặc phủ bạt, thêm vật liệu khô, đảo khi trời tạnh. Kê đống trên một lớp cành khô cho nước thoát.
• Cuối mùa mưa: lấy phần phân đã hoai ở đáy và giữa đống dùng cho luống rau cuối năm, phần chưa hoai trộn vào đống mới.

Phân ủ hoai có màu sẫm, tơi, mùi như đất rừng, không còn nhận ra hình dạng lá cỏ ban đầu. Phân còn nóng, còn mùi hôi thì chưa dùng cho rau non.

Những sai lầm hay gặp khi làm ba việc này

Sai lầm dễ mắc nhất là tỉa nặng vào lúc rảnh chứ không vào lúc hợp. Chủ nhà chỉ lên được dịp Tết, giữa mùa khô, rất dễ tranh thủ cắt trụi cây bóng mát cho gọn. Cây mất tán che đúng lúc nắng gắt, đất dưới gốc khô nhanh, chồi non ra giữa gió khô thì cháy. Nếu chỉ lên được dịp Tết, chỉ nên cắt cành khô và để tỉa nặng cho chuyến lên tháng 4.

Sai lầm thứ hai là bón nhiều một lúc. Phân hữu cơ chưa hoai bón sát gốc có thể làm nóng, thối rễ; phân vô cơ bón đậm có thể làm cháy rễ, cháy lá, phần dư theo nước mưa trôi đi. Bón ít một, nhiều lần, đúng khúc mùa thì cây hưởng nhiều hơn.

Sai lầm thứ ba là bỏ đống ủ mặc trời. Đống ủ để trần qua mùa mưa thành bãi bùn chua, để trần qua mùa khô thành đống rác khô không hoai. Chỉ cần một tấm bạt và vài lần đảo mỗi mùa, đống ủ sẽ cho phân tốt. Ghi vào sổ vườn ngày làm đống, ngày đảo, ngày lấy phân, để lịch ủ khớp với lịch bón.

Dụng cụ và an toàn khi tỉa cây trên đất dốc

Tỉa cây ở vườn đồi khó hơn ở vườn phẳng vì chỗ đứng không bằng. Dụng cụ cơ bản gồm kéo cắt cành cho cành nhỏ, kéo cán dài cho cành tầm cao vừa phải, cưa tay cho cành lớn. Lưỡi phải sắc để vết cắt gọn, không dập; lau lưỡi bằng cồn khi chuyển từ cây bệnh sang cây khoẻ. Găng tay dày, kính bảo hộ khi cắt cành trên đầu, giày có đế bám là những thứ không nên thiếu.

Việc nguy hiểm nhất là đứng thang trên nền dốc. Thang dựng trên đất nghiêng dễ trượt chân, nhất là đất đỏ sau mưa. Nếu bắt buộc dùng thang, chọn chỗ nền phẳng nhất, chèn chân thang chắc, luôn có người giữ, không với người ra quá xa. Cành nằm ngoài tầm với an toàn, cây cao, cây gần đường dây điện thì nên thuê người có kinh nghiệm và dụng cụ phù hợp, hoặc báo đơn vị điện với cây chạm đường dây.

Trước khi cắt cành lớn, nhìn xem cành sẽ rơi xuống đâu: lên mái nhà, xuống luống rau, hay lăn xuống bậc dưới nơi có người. Dọn người và vật nuôi khỏi khu vực rơi. Mùa khô, kiểm tra trước trong tán có tổ ong vò vẽ không; mùa mưa, cành ướt nặng và trơn hơn, nên chờ ngày tạnh ráo.

Cành tỉa xuống, cành nhỏ băm làm vật liệu ủ hoặc phủ gốc, cành lớn cắt khúc làm củi hay xếp ngang dốc chặn đất. Không đốt cành tỉa trong mùa khô, nhất là ở nhà gần rừng.

Câu hỏi thường gặp

Tháng nào tỉa cây bóng mát ở Tà Đùng là hợp nhất?

Tỉa nặng nên làm vào cuối mùa khô sang đầu mùa mưa, khoảng tháng 3 đến tháng 5, để cây có cả mùa mưa ra cành mới. Giữa mùa mưa chỉ tỉa thoáng; đầu mùa khô chỉ cắt cành khô, cành gãy, cành chạm mái để giữ tán che nắng.

Hoa giấy nên tỉa vào lúc nào?

Thường tỉa sau khi đợt hoa chính trong mùa khô đã tàn, khoảng tháng 3, tháng 4. Cắt bớt cành vươn dài, cành mọc chen vào giữa bụi. Cuối mùa mưa có thể tỉa nhẹ cành vươn để cây gọn trước mùa hoa mới.

Mùa mưa có nên bón phân cho vườn nhà không?

Nên bón một lượt khi mưa đã đều đầu mùa, lúc đất ẩm ổn định. Giữa những tuần mưa dầm lớn nên hạn chế, nhất là trên mái dốc, vì phân dễ bị cuốn trôi trước khi rễ kịp hút. Cuối mùa mưa bón bổ sung một lượt.

Bón vôi cho đất đỏ vào thời điểm nào?

Trước khi trồng hoặc gieo vài tuần, khi đất đã có ẩm: cuối mùa khô cho hố trồng đầu mùa mưa, hoặc tháng 10 cho luống rau cuối năm. Nên thử độ chua bằng bộ thử đơn giản trước, và không bón vôi cùng lúc với phân chuồng hay phân đạm.

Đống ủ phân mùa khô bị khô, không hoai thì làm sao?

Đặt đống ở chỗ râm, tưới ẩm mỗi khi đảo sao cho bóp một nắm thấy ẩm mà không chảy nước, phủ bạt hoặc lá dày lên trên, có thể ủ trong hố nông để đỡ mất nước. Thêm vật liệu xanh như cỏ tươi, vỏ rau để vi sinh hoạt động lại.

Làm sao biết phân ủ đã dùng được?

Phân ủ hoai có màu sẫm, tơi, mùi như đất rừng, không còn nhận ra hình dạng lá cỏ ban đầu và đống đã nguội. Phân còn nóng, còn mùi hôi, còn nhiều mảnh chưa phân huỷ thì chưa nên dùng cho rau non hay bón sát gốc.