Muốn phủ đất vườn đồi để chống xói, dùng vật liệu hữu cơ có sợi dài hoặc lá to như rơm, cỏ phát khô, lá cây, rải dày khoảng một gang tay mỏng (chừng 5–10 cm sau khi lún), phủ kín cả những khoảng đất trống chứ không chỉ quanh gốc, và trên dốc thì ghim hoặc chặn lớp phủ bằng cành, cọc tre, dây ngang để mưa rào không cuốn đi. Vỏ cà phê dùng tốt nhưng nên để khô hoặc ủ qua trước, không đổ dày vỏ tươi sát gốc cây.
Ở xã Tà Đùng (tỉnh Lâm Đồng, trước 1/7/2025 là các xã Đắk Som và Đắk R'Măng của huyện Đắk Glong, tỉnh Đắk Nông), vườn quanh nhà phần lớn nằm trên sườn đất đỏ nhìn xuống hồ thủy điện Đồng Nai 3. Vật liệu phủ ở đây không thiếu: rơm, cỏ phát ven vườn, lá rụng mùa khô, vỏ cà phê từ các vườn xung quanh. Cái khó là phủ cho đúng chỗ, đủ dày và giữ được lớp phủ đứng yên trên dốc qua những trận giông đầu mùa. Bài này nói về lớp phủ như một lớp chống xói; chuyện tưới và giữ ẩm mùa khô có bài riêng ở danh mục tưới nước.
Lớp phủ giữ đất bằng cách nào
Khi mưa rơi vào đất trần, mỗi giọt mưa như một cú đập nhỏ, bắn tung hạt đất và bịt lỗ thấm trên mặt. Lớp phủ đặt một tấm đệm giữa giọt mưa và mặt đất: giọt mưa vỡ trên rơm, trên lá, nước chảy chậm qua các lớp sợi rồi thấm xuống. Đất bên dưới giữ được kết cấu tơi, các lỗ do rễ cây và giun đất để lại vẫn mở, nên nước đi xuống thay vì đi ngang.
Lớp phủ còn làm chậm dòng chảy tràn. Nước muốn chảy xuôi dốc phải luồn qua hàng triệu sợi rơm, mẩu lá, nên mất sức và để đất lắng lại ngay trong lớp phủ. Nhìn một luống được phủ kỹ sau trận mưa to, bên dưới thường thấy đất ẩm đều, mặt đất vẫn sần; luống bên cạnh không phủ thì mặt đất láng, có vệt nước, chân luống tụ một lớp đất mịn bị cuốn xuống.
Cái lợi thứ ba đến chậm hơn: lớp phủ mục dần thành mùn, nuôi giun và vi sinh vật, làm đất tơi hơn và thấm nước tốt hơn ở những mùa sau. Vì vậy lớp phủ là thứ phải bổ sung đều, không phải làm một lần là xong. Một vườn đồi được phủ đều qua vài năm thường đổi màu mặt đất, từ đỏ trơ sang nâu sẫm, và ít trôi hẳn.
So sánh các vật liệu phủ dễ kiếm quanh hồ Tà Đùng
Những vật liệu dưới đây đều dễ tìm ở vùng trồng cà phê, lúa nương và cây ăn trái. Đặc điểm nêu theo kinh nghiệm chung của nhà vườn, mỗi nguồn vật liệu có thể khác.
| Vật liệu | Giữ trên dốc | Phân huỷ | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Rơm, rạ | Tốt, sợi dài đan vào nhau | Vài tháng | Có thể lẫn hạt lúa, hạt cỏ; nên rải dày, rũ tơi |
| Cỏ phát khô (cỏ tranh, cỏ lau đã khô) | Tốt nếu để nguyên cọng dài | Chậm hơn rơm | Phơi khô trước khi phủ để cỏ không bén rễ lại; tránh cỏ đã ra bông nhiều hạt |
| Lá cây rụng | Kém khi lá rời, khá khi trộn với cành nhỏ | Tuỳ loại lá | Lá nhỏ dễ bị nước cuốn; nên phủ dưới lớp rơm hoặc trộn cành vụn |
| Vỏ cà phê đã khô hoặc đã ủ | Trung bình, dễ trôi khi mưa lớn | Khá nhanh | Vỏ tươi dễ lên men, nóng, có mùi và ruồi; không đổ dày sát gốc cây non |
| Cành nhỏ, cành tỉa băm vụn | Tốt, nặng, ít trôi | Chậm | Hợp lối đi và gốc cây bóng mát; ít hợp luống rau |
| Cỏ cắt tươi từ sân | Kém nếu dày, dễ bết | Rất nhanh | Rải mỏng hoặc phơi héo trước; dày quá sẽ bết, bốc mùi |
Trên mặt dốc, hai vật liệu đáng tin nhất là rơm và cỏ khô cọng dài, vì sợi dài móc vào nhau thành một tấm. Vật liệu vụn như vỏ cà phê, lá nhỏ nên dùng ở bậc vườn tương đối bằng, hoặc làm lớp dưới, bên trên phủ rơm.
Vỏ cà phê: tốt nhưng phải dùng đúng cách
Ở vùng có nhiều vườn cà phê như Tà Đùng và các xã lân cận, vỏ cà phê là vật liệu phủ nhiều nhất và thường kiếm được ngay sau mùa thu hoạch. Cần phân biệt hai loại. Vỏ quả tươi, còn ướt, tách ra khi xát cà phê tươi: loại này nặng, ẩm, lên men nhanh, có mùi chua và thu hút ruồi. Vỏ trấu khô sau khi xay cà phê nhân phơi khô: loại này nhẹ, vàng nâu, giòn.
Vỏ quả tươi không nên đổ thành đống dày sát gốc cây hay rải dày trên luống rau. Khi phân huỷ, khối vỏ ẩm nóng lên, có thể làm hại rễ non và thân cây sát đó, lại thành chỗ ruồi đẻ. Cách dùng an toàn là phơi khô hoặc ủ vỏ thành phân trước rồi mới phủ, hoặc rải mỏng xen với rơm ở khoảng đất trống xa gốc. Cách ủ chi tiết có ở danh mục đất và phân compost.
Vỏ trấu khô thì nhẹ quá, gió mùa khô thổi bay và mưa rào cuốn đi trên dốc. Nó hợp làm lớp dưới trên bậc vườn bằng, hoặc trộn vào lớp đất mặt luống. Một điểm nữa: nếu vỏ đến từ vườn có phun thuốc bảo vệ thực vật ngay trước thu hoạch, nên hỏi người cho và để vỏ ngoài trời một thời gian trước khi dùng cho luống rau ăn lá. Không chắc thì dùng vỏ cho gốc cây hoa, cây bóng mát thay vì luống rau.
Phủ một mái dốc cho khỏi trôi: làm từng bước
Lớp phủ trên đất bằng chỉ cần rải ra. Trên dốc, cái khó là giữ nó đứng yên qua trận mưa lớn đầu tiên.
- Dọn nhẹ mặt đất. Phát cỏ sát đất, để lại gốc và rễ; không cuốc lật. Nhặt đá to, lấp các vệt rãnh nhỏ bằng đất xung quanh rồi nén chân.
- Đặt các "thanh chặn" ngang dốc trước. Cành cây dài, thân chuối cũ, bó cỏ khô buộc chặt hoặc cọc tre đóng thành hàng, đặt ngang dốc theo đường đồng mức, cách nhau chừng một đến hai mét tuỳ độ dốc. Những thanh này như bậc chặn cho lớp phủ bên trên.
- Rải vật liệu vụn làm lớp dưới nếu có. Lá khô, vỏ cà phê đã khô rải mỏng sát mặt đất.
- Phủ rơm hoặc cỏ khô cọng dài lên trên. Rũ cho tơi, rải chéo nhiều lớp để sợi đan vào nhau, dày chừng một gang tay khi mới rải; sau vài trận mưa lớp phủ sẽ lún còn một nửa.
- Ghim lớp phủ. Ở chỗ dốc nhất, căng vài sợi dây mềm hoặc đặt thêm cành nhỏ chéo lên trên, ghim bằng que tre chẻ. Thảm xơ dừa hay lưới đay bán sẵn cũng làm việc này, nhất là cho mái đất mới đào.
- Chừa lỗ trồng. Nếu định trồng cỏ hay cây bụi, vạch lớp phủ ra đúng chỗ, trồng rồi kéo lớp phủ lại quanh gốc, chừa một vòng nhỏ sát thân cây.
- Kiểm tra sau trận mưa lớn đầu tiên. Chỗ nào lớp phủ bị đẩy thành đống ở chân thanh chặn, kéo lại lên trên và thêm một thanh chặn ở giữa.
Làm vào cuối mùa khô hoặc ngay trước những trận giông đầu mùa thì lớp phủ có thời gian ổn định. Phủ giữa mùa mưa dầm vẫn được, nhưng đất ướt dẫm vào dễ nén chặt, nên đi trên tấm ván hoặc theo lối có sẵn.
Những sai lầm làm lớp phủ phản tác dụng
Đắp dày sát thân cây. Lớp phủ dồn thành ụ quanh thân giữ ẩm liên tục ở cổ rễ, dễ làm thối vỏ, mục thân, lại thành chỗ trú cho chuột, kiến, ốc sên. Luôn chừa một vòng hở nhỏ quanh thân.
Phủ mỗi quanh gốc, để trống giữa các cây. Đất trôi chủ yếu ở khoảng trống giữa các gốc. Một vườn đồi chỉ có các vòng phủ tròn quanh gốc vẫn khoét rãnh giữa các vòng.
Dùng cỏ tươi đã ra hạt. Cỏ phát khi đang có bông mang theo cả mùa cỏ dại năm sau. Phát cỏ trước khi ra bông, hoặc phơi khô rồi dùng ở chỗ mình sẵn sàng làm cỏ.
Dùng bạt, nilon thay lớp phủ hữu cơ. Tấm nilon giữ đất bên dưới nhưng đẩy hết nước sang mép, khoét rãnh ở đó; đất bên dưới bí khí, giun đất bỏ đi. Chỉ nên dùng tạm vài tuần.
Đốt lớp phủ cũ cho sạch trước khi phủ mới. Lớp phủ cũ đã mục là phần quý nhất, đang thành mùn. Cứ rải lớp mới lên trên. Đốt vườn cuối mùa khô còn có nguy cơ cháy lan sang vườn bên và rừng.
Lớp phủ trong mùa khô: giữ lại, đừng dọn đi
Nhiều chủ vườn có thói quen cào sạch lá, rơm cũ vào mùa khô cho vườn "gọn". Ở vườn đồi, đây là thời điểm lớp phủ cần nhất: mặt đất khô, gió hồ thổi bay bụi đất đỏ, và những trận giông đầu mùa sắp tới sẽ rơi đúng vào đất trần. Giữ lớp phủ cũ, chỉ cào gọn ở lối đi và quanh nhà.
Phủ và lửa
Lớp rơm, cỏ khô là vật dễ cháy. Quanh nhà, quanh chỗ nấu nướng ngoài trời, quanh bếp củi, nên có một vành đai rộng vài bước không phủ rơm, thay bằng sỏi, đá hoặc đất được tưới ẩm. Ở vườn sát rừng hay sát Vườn quốc gia Tà Đùng, vành đai này càng nên rộng. Không đốt rác trong vườn vào cuối mùa khô.Bổ sung trước mùa mưa
Cuối mùa khô, kiểm tra lại độ dày: lớp phủ mỏng còn thấy đất đỏ thì rải thêm một lớp rơm hoặc cỏ khô. Đây cũng là lúc gom vật liệu dễ nhất, vì cỏ ven đường đã khô và rơm sau vụ còn nhiều.Phủ thế nào cho từng chỗ trong vườn nhà
Luống rau trên bậc vườn. Phủ rơm mỏng hơn, chừng vài đốt ngón tay, vì cây rau nhỏ và cần thông thoáng. Gieo hạt thì gieo xong mới phủ thật mỏng, đợi cây lên vài lá thật mới kéo lớp phủ sát vào. Mùa mưa dầm, rơm trên luống rau là chỗ ốc sên ẩn, nên kiểm tra buổi tối.
Gốc cây hoa, cây bụi. Phủ dày hơn, rộng ra tới mép tán, chừa vòng hở sát thân. Lá khô, vỏ cà phê đã ủ và cành vụn hợp ở đây vì không bị cắt xới thường xuyên.
Gốc cây bóng mát, cây ăn trái vài gốc. Phủ một vòng rộng bằng cành tỉa băm vụn và lá rụng của chính cây; lớp này bền, ít phải bổ sung, lại hạn chế cỏ mọc sát gốc.
Mái dốc chờ cỏ. Rơm hoặc cỏ khô cọng dài, có thanh chặn ngang và ghim như các bước ở trên. Đây là chỗ cần dày nhất và cần kiểm tra sau mưa nhiều nhất.
Lối đi đất. Cành băm vụn hoặc vỏ cây làm lối đi êm, ít bùn mùa mưa, đỡ trơn hơn đất đỏ trần. Lớp này mục chậm, mỗi năm rải thêm một ít.
Câu hỏi thường gặp
Lớp phủ có làm vườn nhiều ốc sên, chuột không?
Lớp phủ ẩm là chỗ ốc sên và côn trùng ưa trú, nhất là mùa mưa. Giữ lớp phủ cách thân cây non, cách chân tường nhà một khoảng, và kiểm tra luống rau buổi tối sau mưa. Với chuột, tránh đổ đống dày một chỗ và không để thức ăn thừa trong đống phủ.
Có nên phủ mùn cưa không?
Mùn cưa mịn dễ bết thành lớp kín, khi phân huỷ lại lấy bớt đạm của đất làm cây vàng lá. Nếu dùng, chỉ rải mỏng ở lối đi hoặc ủ chung với phân chuồng trước. Mùn cưa từ gỗ đã tẩm hoá chất thì không dùng trong vườn rau.
Bao lâu phải phủ lại một lần?
Rơm và vỏ cà phê thường mục đáng kể sau một mùa mưa, nên bổ sung ít nhất mỗi năm một lần vào cuối mùa khô. Chỗ dốc, chỗ nước chảy qua có thể phải vá thêm giữa mùa mưa sau những trận lớn.
Phủ đất rồi có cần trồng cỏ nữa không?
Lớp phủ giữ đất ngay nhưng mục dần và phải bổ sung. Trên mái dốc lâu dài, nên kết hợp: lớp phủ giữ đất trong lúc chờ, cỏ hoặc cây bò mọc lên thay thế. Ở luống rau, luống hoa thì lớp phủ là chính.
Rơm có lẫn hạt lúa mọc lên thì sao?
Vài cây lúa mọc từ hạt sót trong rơm không đáng lo, nhổ đi hoặc để chúng làm thêm lớp phủ rồi cắt. Muốn ít mọc, phơi rơm vài ngày, rũ cho rơi hạt hoặc dùng rơm đã để qua một mùa.
Có dùng lá thông, lá bạch đàn để phủ được không?
Hai loại lá này phân huỷ chậm. Lá thông dùng tốt cho lối đi và gốc cây ưa đất chua. Lá bạch đàn có tinh dầu, nhiều người chỉ dùng cho lối đi chứ không phủ luống rau, gieo hạt. Không chắc thì dùng cho lối đi, gốc cây to trước.