Mùa khô ở vùng hồ Tà Đùng, thường từ khoảng tháng 12 đến tháng 4, nắng gắt, gió mạnh và khô là điều kiện để rệp, rệp sáp, nhện đỏ và bọ trĩ sinh sôi rất nhanh trên hoa, rau và cây cảnh. Muốn giữ vườn, cần soi mặt dưới lá mỗi tuần để phát hiện sớm, xịt nước rửa lá, cắt bỏ đọt bị nặng, giữ ẩm gốc cho cây khoẻ, và chỉ dùng nước xà phòng loãng hay chế phẩm nhẹ khi ổ côn trùng đã lan.
Bốn nhóm này đều nhỏ, có loài phải soi kính lúp mới thấy, và đều sống bằng cách chích hút nhựa cây. Chúng ít khi giết chết một cây khoẻ ngay, nhưng làm lá vàng, đọt xoăn, hoa méo, cây còi cọc, và mở đường cho bệnh. Với nhà vườn trên đồi thuộc xã Tà Đùng (Lâm Đồng, trước kia là Đắk Som và Đắk R'Măng của Đắk Glong, Đắk Nông), mùa khô cũng là lúc chủ nhà hay vắng lâu, nên biết cách phát hiện sớm và xử lý gọn càng quan trọng.
Nhận mặt bốn nhóm chích hút hay gặp
Rệp mềm. Thân nhỏ cỡ đầu kim, tròn mềm, xanh, đen, vàng hoặc hồng, sống thành đám dày trên đọt non, nụ hoa, mặt dưới lá non. Đọt bị rệp chích thường xoăn lại, lá dính nhựa ngọt, kiến bò lên xuống liên tục. Hay gặp trên hoa hồng, dâm bụt, ớt, đậu, cải.
Rệp sáp. Thân phủ một lớp sáp trắng như bông, bám ở nách lá, kẽ cành, gốc cây, có loài bám cả trên rễ chậu. Chúng di chuyển chậm và khó trị hơn rệp mềm vì lớp sáp che chở. Hay gặp trên hoa giấy, dâm bụt, sứ, cây cảnh lá, cây ăn trái trong vườn.
Nhện đỏ. Không phải côn trùng mà thuộc nhóm ve bét, họ hàng xa của nhện, nhỏ tới mức trông như những chấm bụi đỏ, vàng hoặc xanh nhạt. Lá bị hại có chấm vàng li ti như rắc phấn, sau đó bạc đi, khi nặng có tơ mảnh giăng ở mặt dưới lá và đầu cành. Ưa nắng nóng, khô, bụi; hay gặp trên hoa hồng, đậu, cà, dưa, cây trồng trong chậu ở hiên gió.
Bọ trĩ. Thân dài mảnh như sợi chỉ ngắn, vàng nhạt hoặc nâu đen, nhảy và bay rất nhanh, thường trốn trong nụ hoa, kẽ lá non. Hoa bị hại có cánh lốm đốm, méo, mép cháy nâu; lá non bị sần, cong, có vệt bạc. Hay gặp trên hoa hồng, cúc, ớt, dưa leo, hành.
Vì sao mùa khô gió quanh hồ lại là mùa của chúng
Các loài chích hút này có vòng đời ngắn, trong thời tiết ấm và khô, chỉ vài ngày đến một hai tuần là thêm một thế hệ. Mưa là thiên địch tự nhiên của chúng: những trận mưa lớn rửa trôi rệp và nhện khỏi lá, độ ẩm cao lại tạo điều kiện cho nấm ký sinh côn trùng phát triển. Khi mùa mưa dứt, cả hai lực kìm hãm ấy biến mất cùng lúc.
Gió mạnh thổi lên từ mặt hồ trong những tháng khô làm lá mất nước nhanh, cây bị căng thẳng nên yếu đi, đúng lúc côn trùng chích hút tấn công. Bụi đất đỏ bám trên lá cũng có lợi cho nhện đỏ vì nó che chở chúng khỏi các loài thiên địch nhỏ. Những chậu cây đặt trên hiên, ban công hứng gió, tường nhà hắt nóng thường là nơi nhện đỏ xuất hiện đầu tiên.
Thêm một yếu tố nữa là cách bón phân. Nhiều nhà vườn bón đạm cho cây mau ra lá trước Tết; lá non mềm nhiều nhựa chính là món ưa thích của rệp. Một đợt bón quá tay vào đầu mùa khô có thể mời rệp đến cả vườn chỉ sau vài tuần.
Soi lá mỗi tuần: cách phát hiện trong năm phút
Phát hiện sớm là tất cả với nhóm này, vì một ổ rệp nhỏ có thể phủ kín cây sau hai ba tuần. Chọn buổi sáng sớm, khi sương vừa tan và ánh sáng còn dịu.
- Chọn vài cây "báo động" mà vườn nhà hay bị trước tiên, thường là hoa hồng, ớt, dâm bụt hoặc chậu cây trên hiên gió; soi những cây này trước.
- Lật mặt dưới năm sáu lá ở các tầng khác nhau, nhìn kỹ dọc gân lá; soi đọt non, nụ hoa, nách lá.
- Đặt một tờ giấy trắng dưới cành rồi gõ nhẹ cành; nhện đỏ, bọ trĩ rơi xuống thành những chấm nhỏ bò được trên giấy.
- Nhìn đường đi của kiến: kiến bò lên một cành cây thì gần như chắc chắn phía trên có rệp hoặc rệp sáp.
- Ghi lại cây nào có, mức độ ra sao: vài con trên một lá, một đọt phủ kín, hay cả cây. Tuần sau so lại để biết tình hình đang tăng hay giảm.
Kính lúp cầm tay giúp ích rất nhiều với nhện đỏ và bọ trĩ. Nếu không có, chụp ảnh cận cảnh bằng điện thoại rồi phóng to cũng đủ để thấy chúng.
Xử lý nhẹ trước: nước, tay và kéo
Xịt nước mạnh. Một tia nước mạnh vào mặt dưới lá vào sáng sớm làm rơi phần lớn rệp mềm và nhện đỏ; rơi xuống đất rồi chúng khó bò lên lại. Làm hai ba ngày một lần trong một tuần, đồng thời nước làm tăng ẩm quanh lá, là điều nhện đỏ ghét. Không xịt lúc trưa nắng hay chiều tối để lá kịp khô trước đêm.
Lau và bóp tay. Với đám rệp sáp ở kẽ cành, dùng tăm bông hoặc giẻ nhúng nước xà phòng loãng lau đi, hoặc đeo găng bóp chết. Cách này chậm nhưng hiệu quả với cây cảnh quý, chậu nhỏ.
Cắt bỏ phần hại nặng. Đọt non xoăn kín rệp, nụ hoa bị bọ trĩ làm méo, cành phủ tơ nhện thì cắt bỏ, cho vào túi kín, không vứt cạnh gốc. Cây sẽ ra đọt mới sạch hơn.
Cắt đường của kiến. Kiến bảo vệ rệp khỏi bọ rùa để lấy chất ngọt. Quấn một vòng băng dính hai mặt hoặc vòng vải tẩm dầu quanh thân cây bụi, cây ăn trái nhỏ để chặn kiến; khi kiến không lên được, thiên địch sẽ dọn rệp nhanh hơn.
Giữ cây khoẻ qua mùa khô. Phủ gốc bằng rơm, lá khô giữ ẩm, tưới sâu vào sáng sớm, che bớt gió cho chậu cây trên hiên, không bón thêm đạm khi cây đang bị rệp.
Khi ổ đã lan: nước xà phòng và chế phẩm nhẹ
Khi rệp hay nhện đỏ đã lan nhiều cây, có thể dùng nước xà phòng loãng hoặc các chế phẩm có nguồn gốc thảo mộc, dầu thực vật bán ở cửa hàng vật tư. Những chất này tác động khi tiếp xúc trực tiếp với côn trùng, nên phải phun ướt đều mặt dưới lá, nơi chúng trú ngụ. Chúng không lưu lại lâu trên lá, vì thế thường phải phun lại sau vài ngày để diệt lứa mới nở.
Điều cần biết là những dung dịch này cũng tác động lên bọ rùa, ấu trùng ăn rệp và các côn trùng có ích khác nếu phun trúng. Vì vậy chỉ phun vào chỗ có ổ, không phun tràn lan cả vườn, và tránh phun lúc hoa đang nở có ong bướm đậu. Phun vào chiều mát hoặc sáng sớm, không phun giữa trưa nắng vì dễ làm cháy lá. Luôn thử trên một hai lá trước, đợi một hai ngày xem lá có cháy mép, đốm hay không rồi mới phun rộng; một số cây lá mỏng hoặc có lông khá nhạy cảm.
Dùng xà phòng thì chọn loại xà phòng thông thường, tránh nước rửa chén có chất tẩy mạnh, chất tạo mùi, chất kháng khuẩn vì dễ làm hại lá. Cách pha và những giới hạn của dung dịch tự làm được bàn kỹ ở một bài riêng trong danh mục này. Thuốc bảo vệ thực vật hoá học chỉ nên cân nhắc với cây quý bị hại nặng mà các cách trên không cứu được, và phải hỏi cửa hàng vật tư có chuyên môn.
Rệp sáp dưới rễ chậu: thủ phạm hay bị bỏ sót
Có những chậu cây trên hiên cứ vàng lá, còi cọc dù tưới bón đều đặn, soi lá không thấy con gì. Trong nhiều trường hợp, thủ phạm nằm dưới đất: rệp sáp hại rễ. Chúng sống quanh bộ rễ, phủ lớp sáp trắng như mốc bông, thường gặp ở chậu đất khô lâu ngày, đất trồng cũ không thay, và hay đi theo cây giống mua về. Kiến đào tổ trong chậu cũng là một dấu hiệu nghi ngờ, vì kiến thường chăm sóc đàn rệp rễ.
Cách kiểm tra đơn giản là chọn ngày mát, nghiêng chậu, lấy cả bầu đất ra. Nếu thấy những đốm trắng như bông bám quanh rễ và thành chậu, đó là rệp sáp rễ. Rũ bớt đất cũ, rửa nhẹ bộ rễ dưới vòi nước, cắt bỏ rễ thối đen, thay đất mới sạch và rửa kỹ chậu trước khi trồng lại. Đất cũ không đổ vào luống rau mà cho vào túi bỏ đi hoặc phơi nắng gắt nhiều ngày rồi mới dùng lại cho cây cảnh không quý.
Việc này nên làm vào đầu mùa mưa, khi trời mát và độ ẩm cao giúp cây hồi rễ nhanh. Với các chậu cây đã trồng hai ba năm không thay đất, kiểm tra rễ một lần cũng là dịp để cắt tỉa rễ, thay đất tơi xốp hơn, giúp cây khoẻ bước vào mùa khô năm sau.
Từng nhóm, từng cách: xử lý thế nào cho trúng
Mỗi nhóm có điểm yếu riêng. Bảng dưới đây gợi ý biện pháp nên thử trước cho từng nhóm trong vườn nhà.
| Nhóm | Điểm yếu | Nên thử trước | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Rệp mềm | Thân mềm, dễ rơi khi bị xịt nước | Xịt nước, cắt đọt, chặn kiến, nuôi bọ rùa | Bón đạm quá tay làm rệp quay lại nhanh |
| Rệp sáp | Di chuyển chậm, tụ một chỗ | Lau tay bằng giẻ xà phòng, cắt cành, kiểm tra gốc và rễ chậu | Lớp sáp cản dung dịch; phải lặp lại nhiều lần |
| Nhện đỏ | Ghét ẩm, ghét nước | Xịt rửa mặt dưới lá, tăng ẩm, che gió cho chậu | Dễ quen thuốc; phun hoá chất nhiều lần thường làm nặng hơn vì giết thiên địch |
| Bọ trĩ | Hoá nhộng dưới đất | Cắt nụ hoa bị hại, dọn cỏ, bẫy dính màu xanh hoặc vàng | Nhảy nhanh; xịt nước ít tác dụng hơn với rệp |
Bẫy dính màu vàng hoặc xanh treo ngang tầm ngọn cây giúp bắt bọ trĩ, rệp có cánh và cả ruồi nhỏ. Đặt vài tấm để theo dõi mật độ, không nên treo dày vì bẫy cũng dính cả côn trùng có ích.
Phòng cho mùa khô năm sau
Nhìn lại vườn sau một mùa khô, thường sẽ thấy có vài cây luôn bị trước và bị nặng nhất. Đó có thể là cây đặt sai chỗ, ví dụ hoa hồng trồng sát bức tường hắt nắng, hay chậu cây ở góc hiên hứng gió hồ cả ngày. Dời những cây này vào chỗ dịu hơn, hoặc thay bằng loài chịu khô gió tốt hơn như hoa giấy, sứ, ngũ sắc, là cách phòng bền nhất.
Trồng xen các loài hoa nhỏ nhiều mật như cúc, sao nhái, rau mùi, thì là để nuôi bọ rùa, ruồi giả ong và ong ký sinh, những loài săn rệp rất giỏi. Giữ một góc vườn ít xáo trộn, có cỏ và lá khô để thiên địch qua mùa. Một khu vườn có nhiều thiên địch thường tự kìm rệp ở mức chấp nhận được mà không cần phun.
Cuối cùng, kiểm tra kỹ mọi cây mới mua hay xin về trước khi đặt vào vườn: soi mặt dưới lá, kẽ cành, đáy chậu. Rệp sáp và nhện đỏ rất hay theo cây giống vào vườn. Để cây mới ở một góc riêng một hai tuần, thấy sạch rồi mới trồng chung.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao mùa khô ở Tà Đùng rệp và nhện đỏ nhiều?
Vì thời tiết khô, ấm và gió làm vòng đời của chúng ngắn lại, cây bị mất nước nên yếu, trong khi mưa, thứ rửa trôi và kìm hãm chúng, đã dứt. Bụi đất đỏ trên lá còn che chở nhện đỏ khỏi thiên địch.
Có cách nào trị nhện đỏ không cần thuốc không?
Có. Nhện đỏ ghét ẩm, nên xịt nước mạnh vào mặt dưới lá vào sáng sớm vài ngày một lần, giữ ẩm gốc, che bớt gió cho chậu cây, cắt bỏ cành phủ tơ. Phun thuốc nhiều lần thường giết thiên địch, khiến nhện đỏ quay lại nặng hơn.
Kiến bò trên cây có hại không?
Bản thân kiến ít khi hại cây, nhưng kiến bò lên xuống thân thường là dấu hiệu có rệp hoặc rệp sáp ở trên. Kiến lấy chất ngọt rệp thải ra và xua đuổi bọ rùa. Chặn kiến bằng vòng băng dính quanh thân sẽ giúp thiên địch dọn rệp.
Lá phủ lớp đen như muội than là bệnh gì?
Đó thường là bồ hóng, một loại nấm mọc trên chất ngọt do rệp, rệp sáp thải ra. Nấm không ăn vào lá nhưng che ánh sáng làm cây yếu. Muốn hết bồ hóng phải trị rệp trước, sau đó lau hoặc xịt rửa lá, lớp đen sẽ bong dần.
Nước xà phòng có hại cho bọ rùa không?
Có thể hại nếu phun trúng trực tiếp, vì nước xà phòng tác động lên côn trùng thân mềm khi tiếp xúc. Vì vậy chỉ phun vào chỗ có ổ rệp, tránh chỗ thấy bọ rùa hay ấu trùng của chúng, không phun khi hoa nở có ong bướm.
Mua cây giống về có cần cách ly không?
Nên làm. Rệp sáp, nhện đỏ, bọ trĩ rất hay theo cây giống vào vườn. Soi kỹ mặt dưới lá, kẽ cành, đáy chậu, để cây mới ở góc riêng một hai tuần, thấy sạch rồi mới trồng chung với cây cũ.