Rau thơm là phần đáng trồng nhất của vườn bếp quanh hồ Tà Đùng: dùng mỗi ngày một ít, cần tươi, mua xa thì nhanh héo, lại mọc lại sau mỗi lần cắt. Mỗi loại có nhu cầu riêng: húng quế và tía tô ưa nắng; húng lủi, rau răm và ngò gai ưa ẩm, chịu bóng một phần; kinh giới ưa nắng vừa. Đặt góc rau thơm sát cửa bếp, chia theo nhu cầu nắng và ẩm, cắt ngọn đều tay và ngắt hoa sớm là có rau thơm gần như quanh năm.
Xã Tà Đùng nay thuộc tỉnh Lâm Đồng; trước 1/7/2025 là hai xã Đắk Som và Đắk R'Măng, huyện Đắk Glong, tỉnh Đắk Nông. Ở một căn nhà vườn trên đồi cách chợ một quãng, một góc rau thơm vài chậu đổi khác hẳn bữa ăn: bát phở, đĩa cuốn, nồi canh chua có rau hái ngay trước khi nấu. Bài này đi qua sáu loại quen thuộc nhất, cách trồng và giữ chúng qua hai mùa mưa nắng.
Sáu loại rau thơm quen thuộc và nhu cầu của chúng
Bảng tóm tắt dưới đây giúp xếp chỗ cho từng loại. Thông tin là kinh nghiệm làm vườn phổ thông; vườn nhà cụ thể có thể khác chút ít.
| Rau thơm | Nắng | Ẩm | Nhân giống dễ nhất | Chú ý |
|---|---|---|---|---|
| Húng quế | Nhiều nắng | Vừa, không úng | Gieo hạt, giâm ngọn | Ngắt hoa để lá không cứng, không đắng |
| Húng lủi | Nắng sáng, chịu bóng nhẹ | Ưa ẩm | Giâm cành, tách gốc | Lan nhanh bằng thân bò, nên trồng chậu hoặc ô riêng |
| Tía tô | Nhiều nắng | Vừa | Gieo hạt, giâm ngọn | Tự rụng hạt mọc lại quanh gốc |
| Kinh giới | Nắng vừa | Vừa | Gieo hạt, giâm ngọn | Cắt ngọn sớm để cây bụi thấp |
| Rau răm | Chịu bóng một phần | Rất ưa ẩm | Giâm cành | Mùa khô cần tưới nhiều, đặt gần nguồn nước |
| Ngò gai | Chịu bóng, ghét nắng gắt | Ưa ẩm | Gieo hạt | Lá mềm và nhiều hơn ở chỗ râm; ra ngồng thì lá cứng |
Nhìn bảng sẽ thấy rau thơm chia làm hai nhóm: nhóm ưa nắng, đất ráo (húng quế, tía tô, kinh giới) và nhóm ưa ẩm, chịu râm (húng lủi, rau răm, ngò gai). Trồng chung một luống thì một nửa sẽ không vui. Chia ra hai góc hoặc hai cụm chậu là cách đơn giản nhất.
Húng quế, tía tô, kinh giới: nhóm ưa nắng
Húng quế, ở nhiều nơi gọi là rau quế, là loại thân thảo ưa nóng và nắng. Gieo hạt trên đất ẩm, hạt gặp nước nở lớp nhầy bao quanh, mọc nhanh trong mùa ấm. Cây cao chừng gang tay thì bấm ngọn để đâm nhiều nhánh. Khi cây trổ bông, lá nhỏ đi và cứng hơn; ngắt bông sớm để giữ lá non. Sau vài tháng cây già, thân hoá gỗ, nên gieo lứa mới gối đầu.
Tía tô lá xanh mặt trên, tím mặt dưới, hoặc tím cả hai mặt tuỳ giống. Cây ưa nắng, chịu khô khá tốt khi đã lớn. Tía tô ra hoa vào khoảng cuối năm, hạt rụng xuống đất và mọc lại thành đám vào mùa mưa sau; chỉ cần nhổ bớt cây con mọc dày là có một góc tía tô tự duy trì.
Kinh giới có mùi gần với tía tô nhưng lá nhỏ hơn, mép răng cưa, cây bụi thấp. Kinh giới trồng bằng hạt hoặc giâm ngọn, ưa nắng vừa, đất tơi thoát nước. Cắt ngọn đều tay để cây không vươn cao, ra hoa sớm. Ba loại này hợp đặt ở chậu hoặc luống nhiều nắng, đất không đọng nước.
Húng lủi, rau răm, ngò gai: nhóm ưa ẩm
Húng lủi thuộc nhóm bạc hà, mùi the mát. Cây lan bằng thân bò sát đất và thân ngầm, mỗi đốt chạm đất là ra rễ. Chính vì vậy, trồng húng lủi giữa luống rau là vài tháng sau nó chiếm cả luống. Cách khôn là trồng trong chậu riêng hoặc một ô có viền chắn. Giâm vài đoạn ngọn từ bó rau mua chợ, cắm vào đất ẩm chỗ râm, sau vài ngày là ra rễ.
Rau răm lá dài, mùi nồng, mọc ven mương nước ở đồng bằng. Nó cần ẩm hơn hầu hết rau thơm khác; trong vườn đồi mùa khô, đặt chậu rau răm cạnh vòi nước, dưới chỗ nước rửa tay nhỏ xuống, hoặc trong khay có giữ nước đáy. Rau răm giâm cành rất dễ: cắm ngọn vào cốc nước vài ngày là ra rễ trắng.
Ngò gai, có nơi gọi là mùi tàu, lá dài mép có răng gai mềm. Ngò gai ưa ẩm và ưa râm; trồng ở chỗ nắng gắt lá nhỏ, cứng, nhanh ra ngồng. Dưới tán cây thưa, bên hiên phía đông, cạnh chậu rau răm là chỗ tốt. Ngò gai gieo hạt, hạt nhỏ, lên chậm, cần kiên nhẫn những tuần đầu.
Cắt rau thơm đúng cách để cây ra lứa mới
Cắt ngọn, không tuốt lá gốc. Cắt đoạn ngọn ngay trên một đốt có hai lá non. Từ đốt ấy cây đâm hai nhánh mới, bụi rau dày lên sau mỗi lần cắt. Tuốt lá già ở gốc làm thân trơ, cây xơ xác.
Không cắt quá nhiều một lần. Giữ lại ít nhất phần lớn lá trên cây để cây còn sức ra lứa mới, nhất là trong mùa khô.
Ngắt hoa sớm với rau ăn lá. Húng quế, kinh giới, rau răm khi ra hoa thì lá kém đi. Ngắt nụ ngay khi thấy, trừ vài cây để giống.
Cắt vào sáng sớm. Lá rau thơm buổi sáng còn mát, tinh dầu nhiều, để được lâu hơn. Cắt giữa trưa nắng lá nhanh héo.
Dùng kéo sắc. Bẻ tay làm dập thân, dễ thối mùa mưa. Kéo sắc cho vết cắt gọn, lau kéo sau khi dùng.
Cắt đều cả bụi, không chỉ một phía. Hay cắt phía gần lối đi nhất thì bụi rau lệch, phía trong già cỗi ra hoa. Mỗi lần cắt xoay một vòng, lấy đều các ngọn.
Giữ rau thơm qua mùa mưa dầm và mùa khô gió
Mùa mưa, nhóm rau thơm ưa khô như húng quế, kinh giới dễ thối gốc, đốm lá nếu đất sũng. Chuyển chậu vào dưới mái hiên có ánh sáng, kê cao, hoặc trồng trên luống nâng thoát nước tốt. Nhóm ưa ẩm như rau răm, húng lủi thì vui vẻ với mùa mưa, chỉ cần cắt tỉa cho thoáng để không thối thân ở giữa bụi.
Mùa khô, nhóm ưa ẩm khổ nhất. Gom chậu rau răm, húng lủi, ngò gai lại gần nhau, ở chỗ khuất gió có bóng chiều, phủ mặt chậu, tưới sáng sớm. Nhóm ưa nắng chịu được hơn, nhưng chậu nhỏ trên hiên gió vẫn khô nhanh. Dùng chậu to hơn cho mùa khô.
Chủ nhà ở xa có thể giữ rau thơm khá dễ nếu chọn đúng loại: húng lủi, rau răm, tía tô đã thành bụi sống qua một hai tuần ít người chăm, miễn chậu đủ to và đặt đúng chỗ. Húng quế và ngò gai thì cần nhiều chăm hơn.
Mua cây con rau thơm: nhận đúng cây, chọn cây khoẻ
Nhiều loại rau thơm có tên gọi khác nhau giữa các vùng, và một số loại trông khá giống nhau khi còn nhỏ, như kinh giới với tía tô xanh, húng lủi với các loại bạc hà khác, ngò gai với vài loại cỏ lá dài. Cách chắc nhất là vò nhẹ một lá và ngửi: mỗi loại rau thơm có mùi riêng rất rõ. Không có mùi quen hoặc mùi lạ thì hỏi lại người bán.
Chọn cây con có lá xanh đều, không vàng úa, mặt dưới lá không có rệp hay mạng nhện li ti, rễ trắng trong bầu. Tránh những chậu đã vươn cao lêu nghêu, thân trơ, vì đó là cây để quá lâu thiếu sáng. Với rau thơm giâm từ bó mua chợ, chọn những cọng còn tươi, đốt còn chắc, chưa bị ngâm nước quá lâu. Một chậu cây khoẻ ban đầu đỡ cả tháng chăm chữa.
Góc rau thơm sát cửa bếp: sắp xếp cho tiện
Rau thơm dùng trong lúc nấu, nên chỗ tốt nhất là cách bếp vài bước chân. Một kệ bậc thang ba tầng tựa vào tường hiên phía đông có thể chứa cả chục chậu: tầng trên cho húng quế, tía tô cần nắng; tầng giữa cho kinh giới, hành lá; tầng dưới, nơi có bóng của tầng trên, cho ngò gai, húng lủi, rau răm. Đặt một cái kéo nhỏ treo cạnh kệ, mỗi lần nấu chỉ việc ra cắt.
Nếu có đất, một luống hẹp dọc chân tường nhà phía đông cũng là chỗ tốt. Chân tường giữ ấm ban đêm, mái hiên che bớt mưa trực tiếp. Nhớ chia luống thành ô bằng vài viên gạch chôn đứng, để húng lủi không lấn sang ô bên cạnh.
Đừng đặt góc rau thơm ở chỗ chó mèo trong nhà hay nằm, hay chỗ nước thải bếp đổ ra. Nước rửa chén có dầu mỡ, xà phòng đổ thẳng vào gốc lâu ngày làm đất hỏng; nếu muốn dùng lại nước rửa rau thì chỉ dùng nước rửa rau sạch, chưa có xà phòng.
Hành lá, hẹ, ngò ta: ba loại hay bị quên
Ngoài sáu loại trên, ba loại gia vị lá dùng hằng ngày mà ít ai nghĩ tới việc trồng là hành lá, hẹ và ngò ta, còn gọi là rau mùi. Hành lá trồng dễ nhất: giữ lại phần gốc trắng có rễ của bó hành mua chợ, cắm xuống đất ẩm, vài ngày là ra lá mới. Một thùng xốp hành cắt luân phiên là đủ cho bếp nhà. Hành ưa nắng, ghét úng; mùa mưa đặt dưới mái hiên.
Hẹ là cây lâu năm, mọc thành bụi, cắt lá xong lại mọc. Trồng bằng cách tách bụi, mỗi khóm vài tép. Một chậu hẹ có thể sống nhiều năm, chỉ cần vài tháng bón thêm ít mùn. Hoa hẹ trắng nhỏ cũng ăn được và thu hút ong.
Ngò ta gieo hạt, hạt cứng nên ngâm nước hoặc chà nhẹ cho nứt vỏ trước khi gieo. Ngò ta ưa mát, mùa khô mát là mùa tốt nhất; nắng nóng làm cây ra ngồng rất nhanh, lá nhỏ đi. Gieo ít mỗi lần, cách vài tuần lại gieo, như gieo gối đầu rau ăn lá.
Để vài cây ra hoa: rau thơm và ong bướm
Rau thơm khi trổ hoa thì lá kém đi, nên người trồng thường ngắt hoa. Nhưng để lại vài cây cho ra hoa có ích cho cả vườn. Hoa húng quế, kinh giới, tía tô, hẹ nhỏ, nhiều mật, thu hút ong và các loài ong nhỏ, ruồi ăn rệp, bọ rùa. Những vị khách ấy thụ phấn cho bí, mướp, ớt trong vườn bếp, và ăn bớt rệp trên rau.
Hoa tàn để tới khi hạt khô thì thu lấy hạt làm giống cho lứa sau, như vậy góc rau thơm tự nối được mùa mà không phải mua hạt. Cách thu và giữ hạt có ở bài riêng về nhân giống trong danh mục này.
Một luống rau thơm có vài cây ra hoa cũng là một luống sống động hơn hẳn: buổi sáng có tiếng ong vo ve, bướm nhỏ đậu trên ngồng hoa tía tô tím. Chỉ cần không phun thuốc trừ sâu lên luống có hoa, ong và các loài côn trùng thụ phấn thường tự tìm đến. Để những cây ra hoa ở rìa luống hoặc ở chậu riêng, phần còn lại vẫn cắt đều cho lá non.
Câu hỏi thường gặp
Rau thơm nào dễ trồng nhất cho người mới?
Húng lủi, rau răm và tía tô thường dễ nhất: giâm cành từ bó rau mua chợ là ra rễ, mọc lại sau mỗi lần cắt. Húng quế cũng dễ nếu đủ nắng. Ngò gai cần kiên nhẫn hơn vì hạt lên chậm và cây ưa ẩm, râm.
Vì sao húng quế trồng một thời gian thì lá nhỏ và đắng?
Thường do cây đã ra hoa và già. Khi trổ bông, cây dồn sức cho hoa, lá nhỏ, cứng, mùi gắt hơn. Ngắt bông ngay khi thấy, bấm ngọn để cây đâm nhánh, và gieo lứa mới gối đầu khi cây cũ đã hoá gỗ.
Có nên trồng húng lủi chung luống với rau khác?
Không nên. Húng lủi lan bằng thân bò và thân ngầm, vài tháng có thể chiếm cả luống. Trồng trong chậu riêng hoặc ô có viền chắn bằng gạch chôn đứng để giữ nó trong phạm vi.
Rau răm mùa khô hay bị héo thì làm sao?
Rau răm rất ưa ẩm. Mùa khô đặt chậu ở chỗ khuất gió có bóng chiều, gần nguồn nước, phủ mặt chậu và tưới sáng sớm. Có thể đặt chậu trong khay giữ một ít nước ở đáy trong mùa khô, mùa mưa thì bỏ khay.
Ngò gai trồng ở đâu cho lá mềm?
Ở chỗ râm, ẩm như dưới tán cây thưa hay hiên phía đông. Nắng gắt làm lá ngò gai nhỏ, cứng, nhanh ra ngồng. Khi thấy cây trổ ngồng, cắt bỏ để kéo dài thời gian cho lá.
Rau thơm có cần bón phân nhiều không?
Không cần nhiều. Đất tơi, có mùn và một ít phân hữu cơ hoai bổ sung sau vài lứa cắt là đủ. Bón đạm nhiều làm lá to nhưng nhạt mùi, mềm, dễ sâu bệnh hơn.