Tháng 12 và tháng 1 là đầu mùa khô ở vùng hồ Tà Đùng: mưa dứt hẳn, gió mùa khô thổi mạnh dần, đêm và sáng sớm se lạnh, trưa vẫn nắng. Việc chính của vườn nhà trong hai tháng này là phủ gốc trước khi đất khô, mở lại và kiểm tra hệ tưới, chằng cây non trước gió, chăm lứa rau đang lớn và hoa cho dịp Tết, đồng thời dọn vườn sau mùa mưa và ủ một đống phân lớn.
Đây là hai tháng dễ chịu nhất để làm vườn quanh hồ: không mưa lầy, không nắng gắt như tháng 3, đất còn đủ ẩm để làm việc. Nhưng cũng là hai tháng dễ chủ quan nhất, vì vườn đang xanh tốt sau mùa mưa nên người ta quên rằng chỉ vài tuần nữa đất đỏ sẽ khô cứng. Những việc làm ngay lúc này quyết định khu vườn đi qua tháng 2, tháng 3 nhẹ nhàng hay vất vả.
Thời tiết tháng 12 và tháng 1 quanh hồ thường ra sao
Theo lệ thường, từ khoảng giữa tháng 11, những cơn mưa cuối mùa thưa dần rồi tắt. Sang tháng 12, trời trong, mây ít, ban ngày nắng nhẹ, ban đêm nhiệt độ xuống thấp hơn hẳn so với mùa mưa. Sương sáng vẫn có, có hôm phủ mặt hồ và các thung lũng tới khoảng bảy tám giờ rồi mới tan, nhưng lớp sương ấy không còn đủ làm ướt đất như những tháng mưa.
Điểm đáng để ý nhất là gió. Gió mùa khô thổi qua mặt hồ lên các sườn đồi, có những ngày thổi liên tục từ sáng tới chiều. Gió làm lá mất nước nhanh hơn nắng, làm khô lớp đất mặt chỉ sau vài ngày, quật gãy cây non mới trồng cuối mùa mưa, và thổi bụi đất đỏ bám lên lá. Những khu vườn ở sườn đón gió thường khô sớm hơn khu ở sườn khuất một hai tuần.
Đêm lạnh có lợi cho nhiều loại rau ăn lá và hoa, giúp lá dày, màu đẹp, ít sâu bệnh hơn mùa mưa. Nhưng cây nhiệt đới ưa nóng như một số loài hoa lá màu, cây cảnh trong chậu nhỏ đặt ngoài trời có thể chững lại, rụng lá. Những chậu ấy nên được dồn sát hiên, chỗ khuất gió vào ban đêm.
Phủ gốc trước khi đất khô: làm thế nào cho đúng
Phủ gốc là việc quan trọng nhất của tháng 12. Lớp phủ giữ ẩm cho đất, giảm nhiệt độ đất giữa trưa, hạn chế cỏ dại và chặn bụi đất bay. Làm khi đất còn ẩm thì lớp phủ giữ được độ ẩm sẵn có; làm khi đất đã khô thì phải tưới đẫm trước rồi mới phủ.
- Làm cỏ và xới nhẹ. Nhổ cỏ quanh gốc, xới nhẹ lớp đất mặt cho tơi, không xới sâu kẻo đứt rễ nông.
- Bón một lớp mỏng phân hữu cơ hoai. Rải quanh tán, không chạm sát thân cây. Đây là lần bón nhẹ để cây có sức qua mùa khô.
- Rải vật liệu phủ. Rơm, lá khô, cỏ cắt phơi héo, vỏ cà phê, vỏ trấu, tuỳ thứ sẵn có quanh nhà. Lớp phủ nên dày vừa đủ che kín mặt đất, mỏng hơn ở cây nhỏ.
- Chừa một vòng hở quanh thân. Không vun vật liệu phủ chạm sát gốc, nhất là cây ăn trái và hoa thân gỗ, để gốc thông thoáng, tránh mối và thối cổ rễ.
- Chặn lớp phủ trên mái dốc. Ở bậc vườn dốc, gió và nước tưới có thể đẩy lớp phủ trôi. Có thể chặn bằng vài cành khô đặt ngang dốc hoặc dùng loại phủ nặng hơn như vỏ trấu ẩm.
Vỏ cà phê là vật liệu phủ quen thuộc của vùng trồng cà phê. Nên dùng loại đã để lâu hoặc ủ qua cho hoai bớt; vỏ còn tươi khi ẩm có thể bốc nóng và lên men, không đặt sát gốc cây non.
Mở lại hệ tưới và kiểm tra bể chứa
Suốt mùa mưa, nhiều nhà khoá van tưới, cuộn ống để một góc. Đầu tháng 12 là lúc lấy ra kiểm tra trước khi thật sự cần. Chạy thử từng nhánh, đi dọc đường ống nhìn chỗ rò, chỗ ống bị chuột cắn, béc tưới bị đất bít, dây nhỏ giọt bị nứt do nắng. Thay thế ngay lúc này dễ hơn nhiều so với giữa tháng 3, khi cây đang cần nước từng ngày.
Bể và lu chứa nước mưa nên đầy vào cuối mùa mưa. Đầu mùa khô là lúc đậy kín nắp, kiểm tra lưới chắn ở miệng ống vào, vì bể hở là chỗ muỗi đẻ và lá rơi vào thối nước. Đánh dấu mực nước trên thành bể để theo dõi mỗi tuần dùng hết bao nhiêu, từ đó biết lượng nước đủ cho tới tháng mấy.
Nếu nhà có bộ hẹn giờ tưới, chỉnh lại lịch theo mùa khô: tưới sáng sớm, ít lần nhưng đủ sâu, thay vì tưới lắt nhắt nhiều lần mỗi ngày. Cách tính lượng nước, giờ tưới chi tiết có ở danh mục tưới và giữ nước mùa khô của trang. Trong lịch tháng 12, chỉ cần nhớ một điều: hệ tưới phải chạy tốt trước khi lớp đất mặt khô hẳn.
Lứa rau đẹp nhất năm: tháng 12 và tháng 1 gieo, trồng gì
Đầu mùa khô, đêm mát, ít mưa, ít nấm bệnh là thời điểm thuận cho nhiều loại rau ăn lá và gia vị, miễn là có nước tưới. Bảng dưới gom các loại quen thuộc với vườn bếp gia đình.
| Nhóm | Loại thường trồng | Lưu ý trong tháng 12–1 |
|---|---|---|
| Rau họ cải | Cải ngọt, cải xanh, cải bẹ, cải thìa | Che lưới chống sâu tơ ngay từ lúc gieo; tưới sáng sớm |
| Rau ăn lá khác | Xà lách, rau lang, rau ngót | Xà lách hợp nhất những tháng mát này; rau dền, mồng tơi ưa ấm nên đêm lạnh lớn chậm, để dành cho đầu mùa mưa |
| Rau gia vị | Hành lá, ngò, húng, tía tô, kinh giới | Gieo từng ít một, cách nhau vài tuần để có rau hái liên tục |
| Rau ăn quả | Cà chua, ớt, đậu | Trồng sớm trong tháng 12 để cây ra quả trước khi nắng tháng 3 gắt |
| Củ gia vị | Gừng, nghệ trồng từ đầu mùa mưa | Thường đến kỳ thu hoạch khi lá vàng úa trong mùa khô |
Nhiều nhà vườn quanh hồ giữ thói quen gieo thêm một đợt rau họ cải nhỏ vào khoảng giữa tháng 12 để có rau ăn dịp Tết. Thời gian từ gieo đến hái tuỳ giống, đọc trên bao hạt, rồi đếm ngược từ ngày định hái.
Chăm hoa cho dịp Tết mà không ép cây
Tết Nguyên đán thường rơi vào khoảng cuối tháng 1 đến giữa tháng 2 dương lịch, tức giữa mùa khô ở vùng hồ. Nhiều nhà muốn sân trước, hiên nhà có hoa đúng dịp ấy. Những cây hoa chịu khô như hoa giấy, sứ, dừa cạn, mười giờ thường tự ra hoa nhiều trong mùa khô; việc của người làm vườn là giữ cây đủ nước ở mức vừa, bón nhẹ, cắt hoa tàn và cành vươn dài để cây ra lứa mới.
Với hoa trồng để có đúng dịp Tết như cúc, vạn thọ, mốc trồng phải tính từ trước, thường từ cuối mùa mưa, và tuỳ giống. Sang tháng 12, việc còn lại là giữ cây khoẻ: tưới đều, không để khô rồi lại tưới đẫm thất thường, che bớt gió cho chậu, ngắt bớt nụ phụ nếu muốn hoa chính to hơn. Nếu thấy cây ra hoa sớm hay muộn so với dự tính, nên ghi lại vào sổ để năm sau điều chỉnh ngày trồng, thay vì dùng các chất kích thích ra hoa mà mình không rõ.
Một điều nên nhớ: hoa đẹp nhất trong vườn nhà thường là những loài chịu được khí hậu chỗ mình, không phải loài đắt tiền mua về rồi phải chăm từng ngày. Sân trước có một bờ hoa giấy, vài bồn dừa cạn và mười giờ đỏ rực trong nắng khô là đủ đẹp cho cả dịp Tết, ít tốn nước, ít tốn công.
Dọn vườn sau mùa mưa và ủ một đống phân lớn
Sau sáu bảy tháng mưa, vườn nào cũng có cành gãy, cây chết, cỏ dại cao, lá bệnh còn sót, rãnh bị đất bồi. Tháng 12 là lúc dọn, khi trời khô ráo, đất không lầy, chưa nắng gắt. Cành to cắt khúc để làm củi hoặc chặn bậc; cành nhỏ, lá, cỏ cắt gom lại làm đống ủ. Không đốt rác vườn trong mùa khô, nhất là ở những nhà gần bìa rừng, vì gió mạnh dễ làm lửa bén sang cỏ khô và cây cối chung quanh.
Đống ủ đầu mùa khô cần chú ý chuyện nước. Khác với mùa mưa, giờ đống ủ dễ khô, vi sinh làm việc chậm hẳn. Đặt đống ở chỗ râm, xen lớp vật liệu khô như lá, rơm với lớp vật liệu xanh như cỏ tươi, vỏ rau, phân chuồng, tưới ẩm từng lớp sao cho bóp một nắm thấy ẩm mà không chảy nước. Phủ lên trên một lớp lá dày hoặc tấm bạt cũ để giữ ẩm. Mỗi vài tuần đảo một lần.
Đống ủ làm trong tháng 12 sẽ cho phân dùng được vào khoảng cuối mùa khô hoặc đầu mùa mưa, đúng lúc cần bón lót cho cây trồng mới. Đó là một vòng khép kín của vườn nhà: cành lá dọn sau mùa mưa nuôi cây trồng của mùa mưa năm sau.
Gió mùa khô: chằng cây non và che chậu trên hiên
Cây trồng muộn trong mùa mưa, nhất là cây bóng mát và cây ăn trái mới đặt xuống đất được vài tháng, rễ chưa bám chắc. Gió đầu mùa khô thổi liên tục có thể làm cây lắc gốc, đứt rễ non, nghiêng hẳn. Cắm một hoặc hai cọc chéo, buộc thân bằng dây mềm hay vải, buộc hình số tám để dây không siết vào vỏ. Kiểm tra dây buộc mỗi tháng và nới ra khi thân lớn.
Chậu cây trên hiên, ban công hướng hồ chịu gió nhiều hơn cây trồng dưới đất. Chậu nhỏ đất ít khô rất nhanh, cây bị gió quật rách lá. Dồn các chậu nhỏ thành cụm, đặt chậu lớn chắn phía ngoài, kê chậu sát tường khuất gió. Chậu treo nên hạ xuống trong những tuần gió mạnh nhất.
Nếu vườn ở sườn đón gió, tháng 12 là lúc ghi lại những cây nào chịu gió kém, rách lá, gãy cành. Mùa mưa năm sau có thể dời chúng sang chỗ khuất hơn, hoặc trồng thêm một hàng cây chắn gió thấp phía ngoài. Ghi chép ngay khi thấy sẽ chính xác hơn nhiều so với nhớ lại sau nửa năm.
Những việc chưa nên làm trong tháng 12 và tháng 1
Đầu mùa khô trời đẹp, người ta hay muốn làm nhiều việc một lúc. Có vài việc nên để dành cho đúng mùa của nó.
- Chưa trồng cây bóng mát, cây ăn trái lớn bằng cây rễ trần hay bầu nhỏ: cây sẽ phải qua bốn năm tháng khô ngay khi chưa bén rễ, tốn nước mà dễ chết. Nếu đã mua cây, giữ trong bầu ở chỗ râm, tưới đều và chờ tới đầu mùa mưa.
- Chưa tỉa nặng cây bóng mát: tán cây đang che nắng cho đất và cho cây nhỏ bên dưới suốt mùa khô. Chỉ cắt cành khô, cành gãy, cành chạm mái nhà.
- Chưa bón đạm mạnh: cây ra lá non mềm giữa lúc gió khô là mồi cho rệp và dễ cháy mép lá.
- Chưa đào xới rộng trên mái dốc: đất trần mùa khô bị gió thổi bay lớp mặt, đến cơn mưa đầu mùa thì trôi tiếp.
Những việc này đều có chỗ của chúng trong lịch: trồng cây lớn và gieo phủ mái dốc vào đầu mùa mưa, tỉa nặng vào cuối mùa khô, bón đạm khi đất có ẩm ổn định.
Câu hỏi thường gặp
Tháng 12 ở Tà Đùng có cần tưới vườn chưa?
Tuỳ từng năm và từng chỗ. Đầu tháng 12 đất thường còn ẩm, chỉ cần tưới rau và chậu nhỏ; sang cuối tháng, khi gió mùa khô thổi nhiều ngày, đất mặt khô nhanh và nên tưới đều cho cả vườn. Thọc tay xuống đất vài đốt ngón để kiểm tra trước khi tưới.
Phủ gốc bằng vỏ cà phê có được không?
Được, đây là vật liệu sẵn có ở vùng cà phê. Nên dùng vỏ đã để lâu hoặc đã ủ cho hoai bớt, rải vừa đủ, chừa một vòng hở quanh thân. Vỏ tươi khi ẩm có thể lên men và bốc nóng, không nên đặt sát gốc cây non.
Có nên đốt cành lá dọn vườn trong mùa khô không?
Không nên, nhất là với nhà gần rừng. Mùa khô gió mạnh, lửa dễ bén sang cỏ khô và cây chung quanh. Cành to cắt khúc làm củi hoặc chặn bậc, cành nhỏ và lá đem ủ phân. Nếu cần xử lý bằng lửa, hỏi xã về quy định phòng cháy trước.
Trồng hoa cúc, vạn thọ để có hoa Tết thì trồng tháng mấy?
Thường phải trồng từ cuối mùa mưa, nhưng tuỳ giống. Đọc thời gian sinh trưởng trên bao hạt hoặc hỏi nơi bán cây giống, rồi đếm ngược từ dịp Tết. Ghi lại ngày trồng và ngày ra hoa vào sổ để năm sau điều chỉnh cho đúng khu vườn của mình.
Cây mới trồng cuối mùa mưa bị gió quật nghiêng thì làm sao?
Dựng cây thẳng lại nhẹ nhàng, nén chặt đất quanh gốc, cắm một hoặc hai cọc chéo và buộc thân bằng dây mềm hình số tám. Tưới đủ ẩm cho rễ bám lại và phủ gốc. Kiểm tra dây buộc mỗi tháng, nới ra khi thân lớn.
Rau trồng tháng 12 có bị sâu nhiều không?
Ít nấm bệnh hơn mùa mưa nhưng sâu tơ trên rau họ cải và rệp, nhện đỏ trên rau ăn quả bắt đầu tăng. Che lưới cho luống cải ngay từ lúc gieo, soi mặt dưới lá mỗi tuần, rửa lá bằng nước sạch khi thấy bụi đỏ bám nhiều.