Tháng 2 và tháng 3 thường là đỉnh mùa khô ở vùng hồ Tà Đùng: nắng gắt giữa trưa, gió khô, đất đỏ nứt chân chim, mực nước hồ xuống thấp. Việc vườn trong hai tháng này xoay quanh ba điều: giữ nước cho cây bằng cách tưới sáng sớm, phủ gốc dày và che nắng cho rau non; giữ an toàn lửa bằng cách không đốt rác vườn và dọn cỏ khô quanh nhà; và chuẩn bị cho mùa mưa bằng cách ươm sẵn cây con trong bầu.
Đây là giai đoạn mà khu vườn lộ rõ nhất những chỗ yếu: chỗ đất trơ không phủ, cây trồng sai chỗ nắng, ống tưới rò, bể chứa nhỏ. Không cần cố giữ mọi thứ xanh tươi như mùa mưa. Mục tiêu thực tế là giữ được cây lâu năm, cây quý và một khu rau nhỏ đủ ăn, rồi ghi lại những gì cần sửa cho năm sau.
Đỉnh mùa khô: chuyện gì xảy ra trong vườn
Từ khoảng tháng 2, những ngày không mây kéo dài, nắng chiếu thẳng xuống các bậc vườn trên sườn đồi. Đất đỏ bazan khi khô co lại, mặt đất nứt thành những đường chân chim, lớp đất mặt cứng như gạch ở chỗ không phủ. Gió khô vẫn thổi nhiều ngày, làm lá mất nước nhanh, những cây rễ nông như rau, hoa một năm héo rũ giữa trưa dù sáng sớm đã tưới.
Cây lâu năm phản ứng theo cách riêng. Nhiều cây rụng bớt lá để giảm thoát nước, nhất là những cây có tập tính rụng lá mùa khô. Đó là cách cây tự vệ, không nhất thiết là cây sắp chết. Dấu hiệu đáng lo là cành non khô quắt từ ngọn xuống, vỏ thân nhăn, lá non cũng rụng. Lúc đó cây đã thiếu nước nặng và cần tưới sâu ngay.
Mực nước hồ Đồng Nai 3 thường xuống thấp vào cuối mùa khô, lộ những dải bờ đất trống quanh các đảo. Đường đi lại dễ dàng, bụi nhiều. Trong vườn, đây cũng là mùa của rệp, nhện đỏ, bọ trĩ, những loài ưa khô và nóng. Còn với con người, buổi trưa làm vườn ngoài nắng dễ mệt và mất nước; việc nặng nên dồn vào sáng sớm và chiều muộn.
Lịch tưới mẫu theo tuần trong tháng khô
Bảng dưới là một lịch mẫu cho vườn nhà có phủ gốc tốt, dùng làm điểm khởi đầu. Mỗi khu vườn khác nhau về đất, nắng, gió, nên điều chỉnh sau khi thử đất bằng tay vài lần.
| Khu vườn | Tần suất gợi ý | Giờ tưới | Cách kiểm tra |
|---|---|---|---|
| Rau ăn lá, rau gia vị | Hằng ngày hoặc cách ngày | Sáng sớm, trước khi nắng lên | Đất mặt khô một đốt ngón tay là cần tưới |
| Chậu nhỏ trên hiên | Hằng ngày, có ngày gió phải thêm buổi chiều | Sáng sớm, chiều muộn nếu cần | Nhấc chậu thấy nhẹ hẳn là đất đã khô |
| Hoa lâu năm, bụi hoa | Hai đến ba lần mỗi tuần, tưới sâu | Sáng sớm | Đất ở độ sâu vài đốt ngón tay vẫn còn ẩm |
| Cây bóng mát mới trồng trong năm | Một đến hai lần mỗi tuần, tưới đẫm quanh bầu | Sáng sớm hoặc chiều mát | Bới nhẹ cạnh bầu xem đất quanh rễ có ẩm không |
| Cây lớn đã trồng nhiều năm | Thường không cần, trừ khi lá non héo kéo dài | Tưới đẫm từng đợt | Quan sát lá non và ngọn cây |
Tưới sâu và thưa giúp rễ đâm xuống tìm ẩm, cây chịu khô tốt hơn; tưới nông nhiều lần làm rễ nằm sát mặt đất, chỉ cần lỡ một hai ngày là cây héo. Chi tiết kỹ thuật tưới và trữ nước có ở danh mục tưới và giữ nước mùa khô của trang.
Che nắng cho rau non và cây mới trồng
Rau ăn lá gieo trong tháng 2, 3 nếu để trần dưới nắng trưa thường bị cháy lá, đắng, nhanh ra ngồng. Cách đơn giản là dựng khung thấp bằng tre hay ống nhựa, căng lưới che nắng loại thưa hoặc vải mỏng sáng màu, che phía trên và phía hướng tây. Khung nên cao vừa đủ để luồn tay hái rau, không trùm kín bốn mặt để gió vẫn lưu thông, tránh hầm nóng.
Cây con mới trồng, cây hoa mới chuyển chậu, cây ghép non cũng cần che tạm vài tuần đầu. Có thể cắm vài cành lá khô hướng phía nắng chiều, hoặc đặt một tấm lưới nhỏ trên hai cọc. Bỏ che dần khi cây đã ra lá mới, để cây quen nắng trước khi bỏ hẳn.
Một cách che nắng lâu dài hơn là trồng xen. Luống rau đặt ở phía đông của một bụi chuối, một hàng đậu leo giàn hay một cây ăn trái tán thưa sẽ được che bớt nắng chiều. Bố trí như vậy cần tính từ mùa mưa, nhưng tháng khô là lúc dễ nhìn ra nhất chỗ nào trong vườn nắng gắt quá, nên ghi ngay vào bản đồ vườn.
Không đốt rác vườn, dọn cỏ khô quanh nhà
Mùa khô là mùa cao điểm cháy rừng ở Tây Nguyên. Vùng hồ Tà Đùng có rừng tự nhiên của Vườn quốc gia, có rừng trồng và rẫy xen kẽ, nhiều nhà vườn nằm sát bìa rừng. Theo quy định về phòng cháy và chữa cháy rừng, việc dùng lửa gần rừng trong mùa khô bị hạn chế chặt; mỗi năm chính quyền địa phương thường có thông báo về thời kỳ cao điểm và những điều cấm. Cách an toàn nhất cho vườn nhà là không đốt rác, không đốt cỏ, không đốt lá trong suốt mùa khô.
Dọn cỏ khô quanh nhà là việc nên làm đầu tháng 2. Cắt thấp cỏ trong một vành đai quanh nhà, kho củi, chuồng trại, bể gas; gom cỏ cắt vào đống ủ hoặc dùng phủ gốc ở chỗ xa nhà. Đống củi nên xếp cách tường nhà một khoảng, không xếp dưới mái hiên gỗ. Bếp nướng ngoài trời, nếu có, chỉ dùng ở chỗ nền đất hoặc nền gạch trống, có xô nước bên cạnh, và không dùng trong những ngày gió mạnh.
Nếu thấy khói lạ hay lửa cháy ở bìa rừng, báo ngay cho chính quyền xã và lực lượng kiểm lâm địa phương. Đừng tự lao vào dập lửa rừng một mình. Với nhà vắng chủ, dặn người trông nhà những điều này rõ ràng, vì một đống rác vườn tưởng là vô hại hoàn toàn có thể thành đám cháy khi gió mùa khô nổi lên.
Soi vườn mỗi tuần: những gì cần tìm trong tháng khô
Mặt dưới lá có chấm li ti, tơ mảnh. Nhện đỏ, rất hay gặp ở cây hoa, cà, đậu khi trời khô bụi. Rửa lá bằng tia nước sạch vào sáng sớm, nhiều lần mỗi tuần, thường đủ kìm chúng lại.
Đọt non xoăn, kiến bò lên xuống. Rệp đang chích hút. Xịt nước mạnh cho rệp rơi, ngắt ngọn bị nặng, chặn đường kiến lên cây.
Lá rau cải thủng lỗ chi chít. Sâu tơ, cao điểm trong mùa khô. Lưới che là cách chắc nhất; rau đã nhiễm nặng thì nhổ bỏ, phơi đất rồi gieo lại có che.
Gốc cây có đất vụn mịn, lớp phủ bị ăn rỗng. Có thể là mối đang ăn lớp phủ. Gạt lớp phủ khỏi sát gốc, kiểm tra thân; xem thêm cách xử lý ở danh mục sâu bệnh vườn nhà.
Mép lá cháy nâu, lá giòn. Thường không phải bệnh mà là cháy nắng, thiếu nước hoặc gió khô. Kiểm tra lại lịch tưới, độ dày lớp phủ và có cần che không.
Ươm sẵn cây cho mùa mưa: việc của cuối tháng 3
Trong khi cả vườn chờ mưa, cuối tháng 3 là lúc ươm hạt và giâm cành vào bầu để có cây con khoẻ đúng lúc mưa xuống. Một góc ươm nhỏ cạnh nhà, có mái che nắng một phần, gần nguồn nước, đủ cho vài chục bầu cây: hạt cây bóng mát, hạt hoa, giâm cành hoa giấy, dâm bụt, cây hàng rào. Bầu đất trộn đất vườn tơi với phân hữu cơ hoai, giữ ẩm đều bằng bình tưới vòi sen.
Lợi ích của ươm sớm là khi cơn mưa ngấm đất đầu tiên tới, cây con đã có bộ rễ trong bầu, trồng xuống là bén ngay, có trọn mùa mưa để lớn. Cây gieo thẳng xuống đất lúc mưa đầu mùa thường bị ốc, kiến, cỏ dại và mưa lớn vùi dập.
Nếu không tự ươm, cuối tháng 3 cũng là lúc nên đặt trước cây giống với vườn ươm, để họ giữ cây cho mình, tránh đầu mùa mưa ai cũng đi mua cùng lúc. Chọn cây có nguồn gốc rõ ràng, không mua cây bứng từ rừng.
Bổ sung lớp phủ và dùng lại nước sinh hoạt sạch
Lớp phủ rải từ tháng 12 tới tháng 2 thường đã mỏng đi: gió thổi bay rơm, mối và vi sinh ăn dần lá khô, nắng làm vụn vỏ trấu. Đầu tháng 2 nên đi một vòng bổ sung, nhất là quanh cây mới trồng trong năm và trên luống rau. Chỗ nào nhìn thấy mặt đất đỏ trần là chỗ đất đang mất nước nhanh nhất. Cỏ cắt từ vành đai phòng cháy quanh nhà, phơi héo vài ngày, là nguồn vật liệu phủ sẵn có đúng lúc.
Trong những tuần nước bể xuống thấp, nhiều nhà gom lại nước rửa rau, nước vo gạo, nước xả cuối khi giặt bằng xà phòng nhẹ để tưới cây cảnh và cây bóng mát. Cách này giúp tiết kiệm đáng kể, nhưng cần vài nguyên tắc: không dùng nước có chất tẩy mạnh, nước rửa chén nhiều dầu mỡ, nước có hoá chất; không tưới nước đã dùng lên rau ăn sống; tưới vào gốc chứ không tưới lên lá; không để nước đọng lâu trong xô vì sinh mùi và muỗi.
Nước sinh hoạt tái dùng chỉ là phần bù. Nguồn chính của vườn trong mùa khô vẫn là nước mưa đã trữ và nguồn nước hợp pháp của gia đình. Không nên tự ý bơm hút nước từ hồ thủy điện để tưới; muốn dùng nguồn nước mặt quanh hồ, hỏi xã hoặc đơn vị quản lý hồ về quy định trước.
Ghi lại bài học mùa khô cho năm sau
Tháng 3 là lúc khu vườn nói thật nhất. Dành một buổi chiều mát đi vườn với cuốn sổ, ghi lại những điều sau trước khi mưa xoá hết dấu vết.
- Cây nào chịu khô tốt dù ít tưới, cây nào héo dù tưới đều: đó là danh sách cây nên trồng thêm và cây nên dời chỗ hoặc thôi trồng.
- Khu nào nắng gắt nhất buổi chiều, khu nào gió quật mạnh nhất: chỗ cần trồng thêm cây che hoặc hàng chắn gió vào mùa mưa tới.
- Bể chứa cạn vào tuần nào: cho biết năm sau cần thêm bao nhiêu dung tích hay phải bớt diện tích rau.
- Đoạn ống nào hỏng, béc nào tắc nhiều: thay bằng loại bền hơn trước mùa khô năm sau.
- Chỗ nào trên mái dốc đất trần nhiều nhất: ưu tiên gieo cỏ phủ ngay đầu mùa mưa.
Năm danh sách ngắn này biến một mùa khô vất vả thành kế hoạch cụ thể cho mùa mưa sắp tới. Sau hai ba năm, phần lớn khu vườn sẽ là những cây tự đứng được qua mùa khô mà không cần chăm từng ngày.
Câu hỏi thường gặp
Mùa khô ở Tà Đùng nên tưới vườn vào giờ nào?
Sáng sớm, trước khi nắng lên, là tốt nhất: nước kịp ngấm xuống đất, lá khô ráo trước trưa, ít bốc hơi. Chậu nhỏ trên hiên gió có thể cần thêm một lần chiều muộn. Tránh tưới giữa trưa vì nước bốc hơi nhanh và tốn công.
Cây rụng lá nhiều trong tháng 3 có phải sắp chết không?
Không hẳn. Nhiều cây rụng bớt lá trong mùa khô để giảm mất nước. Đáng lo là khi cành non khô từ ngọn xuống, vỏ thân nhăn, lá non cũng rụng; lúc đó cần tưới sâu quanh gốc và phủ gốc dày.
Có được đốt rác vườn trong mùa khô không?
Không nên. Mùa khô là mùa cao điểm cháy rừng; vùng hồ có nhiều nhà vườn sát rừng, việc dùng lửa gần rừng bị hạn chế theo quy định phòng cháy chữa cháy rừng. Cành lá dọn vườn nên đem ủ hoặc dùng phủ gốc, không đốt.
Tháng 2, tháng 3 có nên trồng rau không?
Được nếu có nước tưới đều và che nắng. Nên thu nhỏ diện tích, ưu tiên rau ngắn ngày, rau gia vị, đặt luống gần nguồn nước và có lưới che phía trên, phía tây. Không có nước thì nên để luống nghỉ, phủ rơm, chờ mùa mưa.
Mùa khô làm sao biết cây cần tưới hay chưa?
Thọc ngón tay xuống đất cạnh gốc. Với rau, đất khô một đốt ngón là cần tưới; với hoa lâu năm và cây bụi, đất khô xuống vài đốt mới cần. Chậu thì nhấc thử: chậu nhẹ hẳn là đất đã khô. Đừng tưới theo thói quen khi đất còn ẩm.
Ươm cây trong bầu từ tháng 3 có lợi gì?
Cây con có bộ rễ sẵn trong bầu, khi mưa đầu mùa ngấm đất thì trồng xuống là bén ngay, có trọn mùa mưa để lớn. Gieo thẳng xuống đất lúc mưa đầu mùa thường bị ốc, kiến, cỏ dại và mưa lớn vùi dập.