Tháng 4 ở vùng hồ Tà Đùng thường là tháng chuyển mùa: nắng nóng, oi, cuối tháng có thể có những cơn giông đầu mùa. Đây là tháng chuẩn bị quan trọng nhất trong năm: đào hố và ủ phân để sẵn cho cây trồng mới, khơi rãnh và thông máng xối, kiểm tra cành khô trên cây lớn sát nhà, mua sẵn vật tư, và chờ mưa ngấm đất rồi mới trồng, không trồng theo cơn giông đầu tiên.
Nhiều người nghĩ tháng 4 là tháng "chờ", vì trời khô, vườn úa, chưa trồng được gì. Thực ra những việc làm trong tháng này quyết định cả mùa mưa: rãnh khơi sẵn thì mưa lớn không cuốn đất, hố đào sẵn thì đất kịp phơi và phân kịp hoai, cây lớn được kiểm tra thì cơn giông đầu không làm gãy cành xuống mái nhà. Bài này là danh sách việc của tháng 4, xếp theo thứ tự nên làm.
Tháng 4 quanh hồ thường thế nào
Theo lệ thường ở Tây Nguyên, tháng 4 là những tuần nóng nhất của năm trước khi mưa về. Buổi trưa oi, gió giảm dần so với tháng 2, tháng 3, chiều có hôm mây kéo đen trên các đỉnh đồi phía xa. Cuối tháng, có năm đã có vài cơn giông kèm gió giật, sấm sét, mưa rào ngắn; có năm phải sang tháng 5 mới thấy.
Cơn mưa giông đầu mùa thường đến nhanh, mạnh, rồi tạnh. Nước chảy tràn trên mặt đất đỏ đang khô cứng chứ chưa ngấm sâu, cuốn theo bụi, lá khô, lớp phủ bị gió làm xô lệch. Sau một hai cơn như vậy, đất mặt mềm đi, cỏ dại bắt đầu nảy mầm, mối cánh bay ra quanh đèn buổi tối.
Điều nên nhớ là giông đầu mùa không phải mùa mưa. Giữa hai cơn giông có khi là cả tuần nắng gắt. Cây trồng vội sau cơn giông đầu tiên dễ bị nắng làm héo chết, hạt gieo nảy mầm rồi khô cháy. Tháng 4 là để chuẩn bị, việc trồng thật sự đợi tới khi đất ẩm đều và sâu.
Đào hố và ủ phân sẵn cho cây trồng mới
Hố trồng đào sớm có lợi kép: đất đào lên được phơi nắng cho tơi, và phân bón lót có thời gian hoai trong hố. Với đất đỏ đồi Tà Đùng, đất đáy hố thường chặt hơn đất mặt, nên càng cần làm sớm.
- Cắm cọc đánh dấu vị trí. Dựa vào bản đồ vườn và tán cây khi trưởng thành, đặt cây cách nhà, đường điện, bể nước và cây khác đủ xa. Đứng ở hiên nhìn lại một lượt trước khi đào.
- Đào hố, để riêng đất mặt và đất đáy. Lớp đất mặt sẫm màu, nhiều mùn để một bên; lớp đất đáy đỏ, chặt để bên kia. Kích thước hố tuỳ loại cây, cây lâu năm cần hố rộng hơn bầu nhiều lần.
- Phơi hố vài tuần. Nắng tháng 4 làm đất tơi, giảm bớt mầm bệnh trong đất.
- Trộn đất mặt với phân hữu cơ hoai. Phân chuồng ủ kỹ hoặc phân ủ từ đống compost của nhà. Nếu cần bón vôi để cải tạo đất chua, rải và trộn trước vài tuần, không trộn vôi cùng lúc với phân chuồng tươi.
- Lấp hỗn hợp vào hố, vun hơi cao hơn mặt đất. Khi mưa xuống, đất sẽ lún xuống bằng. Ở chỗ dốc, làm một bờ nhỏ hình bán nguyệt phía dưới hố để giữ nước mưa cho cây.
Hố đã lấp sẵn chờ mưa thì tới ngày trồng chỉ cần moi một lỗ vừa bầu cây. Việc trồng nhanh, cây bén rễ ngay, đúng lúc đất đang ẩm.
Khơi rãnh, thông máng xối, dọn cửa xả
Trước mùa mưa, đi một vòng theo đường nước chảy, từ mái nhà xuống tới chân vườn. Những việc dưới đây làm trong một hai buổi sáng là xong, nhưng bỏ qua thì một trận mưa lớn đầu mùa có thể cuốn mất cả bậc vườn.
- Leo thang an toàn, có người giữ, vét lá khô và bụi đất trong máng xối; kiểm tra ống thoát đứng có thông không.
- Kiểm tra lưới lọc rác ở miệng ống dẫn nước mưa vào bể; súc rửa bể nếu cần trước khi hứng đợt nước đầu.
- Vét đất bồi trong rãnh đỉnh, rãnh chân bậc vườn; nhổ cỏ mọc trong lòng rãnh.
- Kiểm tra cửa xả nước cuối rãnh: đá lót còn đủ không, nước xả ra có chảy thẳng vào bậc đất trần bên dưới không.
- Nhìn những vết xói nhỏ từ mùa mưa năm trước: chỗ nào đất trôi thành rãnh, chỗ nào chân tường đá bị khoét, đánh dấu để gia cố.
- Dời chậu, vật dụng, đống vật liệu ra khỏi đường nước chảy.
Cách làm rãnh, cửa xả và bậc vườn chi tiết có ở danh mục thiết kế vườn trên đất dốc và danh mục cỏ, thảm phủ chống xói của trang. Nếu thấy vết nứt dài trên đất, chân tường lún, cây lớn nghiêng bất thường, đó là việc vượt quy mô vườn: nên báo xã và mời người có chuyên môn xem.
Cây lớn sát nhà: kiểm tra trước mùa giông
Giông đầu mùa thường kèm gió giật mạnh. Những cây lớn trồng gần nhà, gần lối đi, gần đường dây điện là nơi cần nhìn kỹ nhất trong tháng 4. Đứng cách xa nhìn toàn tán: có cành khô chết chưa rụng không, cành nào vươn chạm mái, cành nào nặng một bên làm cây lệch tán. Nhìn gốc: có nứt đất quanh gốc không, có nấm mọc ở gốc hay thân không, vỏ có bong mảng lớn không.
Cành khô nhỏ, cành chạm mái có thể tự cắt bằng cưa tay khi đứng vững dưới đất. Những cành lớn, cây cao, cây sát đường điện thì nên thuê người có kinh nghiệm và dụng cụ an toàn; với cây gần đường dây điện, cần báo đơn vị quản lý điện thay vì tự xử lý. Đừng tự leo cây cao bằng thang trong vườn dốc: thang dựng trên nền nghiêng rất dễ trượt, ngã từ trên cao là tai nạn nặng.
Nếu thấy cây có dấu hiệu mục gốc, nghiêng tăng dần, rễ lớn bị đứt do đào móng hay đào rãnh trước đó, nên hỏi ý kiến người hiểu về cây trước mùa mưa. Một cây lớn đổ vào nhà giữa đêm mưa gió là rủi ro không đáng để chờ.
Mua sắm trước mùa mưa: danh sách gợi ý
Đầu mùa mưa, đường đất đỏ vào nhiều thôn có thể trơn lầy, việc chở hàng khó hơn. Mua trước trong tháng 4 giúp không bị động.
- Cây giống đã đặt trước, hoặc hẹn ngày lấy với vườn ươm.
- Phân hữu cơ hoai cho hố trồng nếu đống ủ của nhà chưa đủ.
- Hạt giống rau mùa mưa: rau muống, mồng tơi, rau dền, bầu, bí, mướp, đậu; giữ trong hộp kín, nơi khô.
- Hạt hoặc hom cỏ phủ đất, hom cỏ hương bài nếu định trồng giữ mái dốc.
- Cọc tre, dây buộc mềm, lưới làm giàn cho rau leo.
- Tấm nhựa, bạt làm mái che tạm cho luống rau non và đống ủ phân.
- Ủng cao su, áo mưa, găng tay; đèn pin cho những tối đi nhặt ốc.
Có thể tra các cơ sở cây giống, vật tư nông nghiệp trên địa bàn xã trong danh bạ doanh nghiệp của trang. Không cần mua hết một lần; chỉ cần những thứ phải có ngay khi mưa ngấm đất.
An toàn khi làm vườn trong mùa giông
Sét là rủi ro thật ở vùng đồi trống. Khi nghe tiếng sấm, thấy chớp gần, nên ngừng làm vườn, cất dụng cụ kim loại, vào trong nhà. Không đứng dưới một cây cao đứng riêng lẻ giữa vườn, không đứng trên đỉnh đồi trống, không cầm cuốc xẻng giơ cao. Ở trong nhà, tránh đứng sát cửa sổ mở và tránh dùng thiết bị cắm điện ngoài hiên trong lúc giông lớn.
Sau giông, đi vườn cẩn thận: cành gãy có thể còn treo lơ lửng, dây điện có thể bị cành cây đè. Thấy dây điện đứt, võng thấp hay chạm cây, tránh xa và báo cho đơn vị điện. Mặt đất đỏ vừa ướt rất trơn, nhất là trên bậc đá, nên mang ủng có đế bám.
Đầu mùa mưa cũng là lúc rắn, rết bò ra khỏi chỗ trú. Khi dọn đống củi, đống đá, cỏ cao, dùng gậy gõ trước và đeo găng dày. Thói quen nhỏ này giúp mùa làm vườn bận nhất trong năm diễn ra an toàn.
Với gia đình có trẻ nhỏ, đầu mùa mưa nên dặn lại các con: không chơi gần rãnh nước đang chảy xiết sau mưa, không trèo lên bậc đá ướt, không lật đá, lật gỗ bằng tay trần. Hố trồng cây đã đào sẵn cũng nên đánh dấu hoặc che tạm để trẻ và người lạ không bước hụt trong lúc chờ trồng.
Khi mưa đã ngấm đất: gieo trồng gì trước
Khi mưa đã đều, đất ẩm sâu, những việc gieo trồng đầu tiên nên theo thứ tự ưu tiên dưới đây, vì việc nào chậm sẽ mất cơ hội của cả mùa.
- Cỏ phủ và băng cây trên mái dốc đất trần: càng phủ sớm, mưa lớn giữa mùa càng ít cuốn đất.
- Cây bóng mát, cây ăn trái vài gốc, cây hàng rào vào các hố đã chuẩn bị sẵn: cần trọn mùa mưa để bén rễ.
- Cây con đã ươm trong bầu từ tháng 3: trồng vào những ngày trời râm hoặc chiều mát.
- Rau ưa ẩm, chịu mưa như rau muống, mồng tơi, rau dền, rau lang; bầu bí và đậu leo giàn.
- Gừng, nghệ, sả, lá lốt: trồng đầu mùa mưa để kịp lớn trước mùa khô.
Rau ăn lá mềm như xà lách, cải non dễ bị mưa lớn dập nát và ốc sên ăn, nên chỉ gieo ít, có mái che, hoặc để dành cho cuối mùa mưa. Chi tiết từng tháng có ở bài lịch gieo trồng vườn bếp trong danh mục này.
Chậu cây và đồ đạc ngoài hiên trước mùa mưa
Chậu cây suốt mùa khô thường được dồn vào chỗ râm, có đĩa lót để giữ nước. Trước mùa mưa nên làm ngược lại: bỏ đĩa lót với chậu để ngoài trời, kê chậu lên gạch hay kệ cho nước thoát tự do, kiểm tra lỗ thoát đáy chậu có bị rễ hay đất bít không. Chậu đất nung đã nứt nên thay hoặc buộc lại trước khi đất trong chậu ngấm nước nặng hơn.
Cây không ưa úng như sứ, xương rồng, một số loài mọng nước nên được dời vào dưới mái hiên, nơi mưa không hắt trực tiếp mà vẫn đủ sáng. Chậu treo nên kiểm tra móc và dây treo, vì đất ướt làm chậu nặng gấp mấy lần lúc khô, gió giông có thể giật rơi.
Đồ đạc ngoài vườn như ghế, bàn gỗ, dù che, tấm bạt, bao phân, bao đất cũng nên thu gọn hoặc chằng lại. Bao phân, bao đất để ngoài trời mùa mưa vừa hỏng, vừa thành chỗ trú cho ốc và rắn. Xô, chậu không dùng nên lật úp để không đọng nước sinh muỗi. Một buổi dọn hiên cuối tháng 4 giúp cả mùa mưa đỡ phải chạy ra vườn giữa cơn giông.
Câu hỏi thường gặp
Có nên trồng cây ngay sau cơn mưa giông đầu tiên không?
Chưa nên. Mưa giông đầu mùa thường chưa ngấm sâu, sau đó có thể nắng gắt cả tuần làm cây mới trồng héo. Nên chờ vài cơn mưa, thọc tay xuống đất thấy ẩm sâu khoảng một gang tay, và mưa đã đều hơn rồi mới trồng cây lâu năm.
Đào hố trồng cây trước bao lâu là vừa?
Thường vài tuần trước khi trồng, tức trong tháng 4 cho đợt trồng đầu mùa mưa. Thời gian đó đủ để đất đào lên được phơi nắng cho tơi, phân hữu cơ trộn trong hố hoai thêm, và nếu có bón vôi thì vôi kịp tác dụng trước khi đặt cây.
Tháng 4 có cần tưới vườn nữa không?
Vẫn cần. Tháng 4 thường rất nóng, giông đầu mùa chưa đều và chưa ngấm sâu. Tiếp tục tưới cây quý và rau theo lịch mùa khô cho tới khi mưa đã đều, đất ẩm sâu, rồi mới giảm và dừng dần.
Cây lớn sát nhà có cành khô thì tự cắt được không?
Cành nhỏ, cắt được khi đứng vững dưới đất bằng cưa tay thì tự làm được. Cành lớn, cây cao, cây gần đường điện nên thuê người có kinh nghiệm và dụng cụ an toàn, hoặc báo đơn vị điện. Không leo thang cao trên nền dốc để cắt cành.
Làm vườn lúc có sấm chớp có nguy hiểm không?
Có. Khi nghe sấm và thấy chớp gần, nên ngừng việc, cất dụng cụ kim loại, vào nhà. Không đứng dưới cây cao đứng riêng lẻ, không đứng trên đỉnh đồi trống. Sau giông, đi vườn cẩn thận vì cành gãy treo và dây điện có thể bị cây đè.
Tháng 4 nên mua những vật tư gì cho vườn?
Cây giống đã đặt trước, phân hữu cơ hoai, hạt giống rau mùa mưa, hom cỏ phủ đất, cọc và dây buộc, lưới làm giàn, tấm che cho luống rau và đống ủ, ủng và áo mưa. Mua trước giúp không bị động khi đường vào thôn trơn lầy đầu mùa mưa.