Hàng cây chắn gió hiệu quả cho vườn nhà trên đồi Tà Đùng là một dải cây nhiều tầng, gồm cây cao, cây tầng giữa và cây bụi thấp, trồng so le để cản bớt chứ không chặn kín gió. Dải cây cho gió lọt qua một phần sẽ làm gió dịu đi trên một vùng rộng phía sau, còn bức tường cây kín đặc lại tạo xoáy ngay sau lưng nó. Dải nên chạy vuông góc với hướng gió chính, đặt ở phía gió thổi tới của vườn.
Vùng hồ nay là xã Tà Đùng, tỉnh Lâm Đồng (trước 1/7/2025 là xã Đắk Som và Đắk R'Măng, huyện Đắk Glong, tỉnh Đắk Nông). Gió từ mặt hồ rộng thổi lên sườn đồi không gặp vật cản, mùa khô gió làm rau héo, hoa dập, đất bay bụi; đầu mùa mưa gió giật quật đổ giàn, gãy cây non. Bài này đi vào kỹ thuật dựng một dải cây chắn gió cho khu vườn đã có, khác với việc xem hướng gió khi chọn mua đất.
Hàng cây chắn gió hoạt động thế nào
Khi gió gặp một vật cản, phần lớn luồng gió bị đẩy lên trên rồi hạ xuống phía sau ở một khoảng cách nào đó. Các tài liệu nông lâm về đai rừng chắn gió từ lâu đã ghi nhận rằng vùng được che phía sau dải cây kéo dài gấp nhiều lần chiều cao của dải, và gió dịu nhất ở đoạn gần sau lưng dải. Con số cụ thể tuỳ địa hình, tuỳ độ thưa của dải, nên ở đây chỉ nói nguyên lý: dải càng cao, vùng che càng xa.
Điều ít người ngờ là dải cây kín đặc không phải dải tốt nhất. Một bức tường kín, dù là tường gạch hay hàng cây lá dày từ gốc tới ngọn, đẩy gió vọt lên rồi đổ ập xuống ngay sau lưng, tạo xoáy và gió giật trong vùng sát sau tường. Dải cây có độ thưa vừa phải cho một phần gió đi xuyên qua, làm chậm luồng gió chung, vùng phía sau dịu đều hơn và rộng hơn.
Trên sườn đồi, gió còn đi theo địa hình: luồn theo khe trũng, tăng tốc khi vượt qua đỉnh dốc. Vì vậy trước khi trồng, nên quan sát vài tuần trong mùa khô: cây cỏ ngả về hướng nào, bụi đất bay về phía nào, chỗ nào trong vườn rau héo trước. Những quan sát ấy cho biết hướng gió chính ở đúng mảnh vườn của mình, chính xác hơn mọi bản đồ chung.
Ba tầng của một dải cây chắn gió
Một dải chắn gió cho vườn nhà thường gồm ba tầng. Ví dụ loài trong bảng là những cây quen thuộc ở vườn Tây Nguyên; chọn cụ thể nên hỏi thêm vườn ươm và nhìn cây đã sống tốt quanh xóm.
| Tầng | Nhiệm vụ | Đặc điểm cần có | Ví dụ thường gặp |
|---|---|---|---|
| Tầng cao | Đẩy luồng gió chính lên cao, tạo vùng che xa | Rễ sâu, gỗ dẻo, chịu gió | Muồng đen, một số cây gỗ bản địa trồng từ vườn ươm, bơ ở phía trong |
| Tầng giữa | Lấp khoảng trống dưới tán cây cao, giảm gió lùa giữa thân | Tán dày vừa, chịu tỉa | Cây bụi lớn, cây ăn trái thấp, chuối ở chỗ khuất |
| Tầng thấp | Chặn gió lùa sát mặt đất, giữ đất | Lá dày gần gốc, chịu cắt, không lan quá mạnh | Hàng rào cây bụi, cỏ hương bài ở mép dốc |
Cây tầng cao lớn chậm nhất nên trồng trước hoặc cùng lúc; cây tầng thấp lấp chỗ trống nhanh, cho tác dụng ngay mùa khô đầu. Không nhất thiết đủ ba tầng ở mọi đoạn: chỗ cần giữ hướng nhìn ra hồ có thể chỉ giữ tầng thấp.
Đặt dải cây ở đâu và dài bao nhiêu
Vuông góc với hướng gió chính. Dải chạy chéo với hướng gió vẫn có tác dụng nhưng kém hơn. Trên sườn đồi, hướng gió chính thường là hướng từ mặt hồ thổi lên hoặc theo các khe đồi.
Ở phía gió thổi tới của khu cần che. Đặt dải ở rìa vườn phía gió, cách khu vườn rau, vườn hoa một khoảng để bóng của dải không che mất nắng của chúng.
Dài hơn khu cần che. Gió vòng qua hai đầu dải, nên dải phải kéo dài vượt hai bên khu cần che. Có thể uốn hai đầu theo hình chữ L ngắn để chặn gió lùa vòng.
Không có khe hở lớn. Một lối đi, một chỗ cây chết để trống trong dải thành một ống gió, gió đi qua đó còn mạnh hơn chỗ không có dải. Lối đi xuyên dải nên đặt chéo hoặc có cây bụi che phía trước.
Cách nhà một khoảng an toàn. Cây tầng cao khi lớn không được đổ vào nhà. Áp dụng các nguyên tắc khoảng cách trong bài chọn cây bóng mát của danh mục này.
Trồng một dải chắn gió từng bước
Các bước dưới viết cho một dải cây dài vài chục mét ở rìa vườn nhà. Làm vào đầu mùa mưa để cây có thời gian bén rễ.
- Đánh dấu tuyến bằng cọc và dây, kiểm lại khoảng cách tới nhà, dây điện, ranh đất hàng xóm.
- Chia dải thành hai hoặc ba hàng song song: hàng cây cao ở giữa hoặc phía ngoài, hàng tầng giữa và tầng thấp lệch về phía gió hoặc phía trong tuỳ địa hình.
- Đặt cây so le giữa các hàng, để nhìn từ hướng gió không có khe thẳng nào xuyên qua.
- Đào hố, làm bồn giữ nước như cách trồng cây trên đất dốc; với tầng thấp có thể đào rạch theo đường đồng mức thay cho từng hố.
- Chắn gió tạm cho cây non bằng lưới hoặc phên tre ở phía gió trong mùa khô đầu tiên, vì chính cây chắn gió lúc nhỏ lại là cây hứng gió nhiều nhất.
- Trồng dặm ngay mùa mưa năm sau những cây chết để dải không có khe.
Ghi lại loài và vị trí từng cây vào sổ vườn. Sau vài năm, khi tỉa thưa hay thay cây, biết cây nào là cây tạm, cây nào là cây giữ lâu dài.
Khoảng cách và mật độ: dày vừa đủ, không phải càng dày càng tốt
Mật độ cây trong dải quyết định độ thưa của nó. Trồng quá thưa thì gió đi qua gần như nguyên vẹn; trồng quá dày thì những năm đầu kín đặc, vài năm sau các cây tranh nhau ánh sáng, cành dưới chết dần, dải bị hở ở phần gốc đúng chỗ cần che nhất. Cách làm thường thấy là trồng tầng cao thưa theo cỡ tán trưởng thành, tầng giữa và tầng thấp dày hơn để lấp khoảng trống.
Ví dụ giả định cho một dải hai hàng ở vườn nhỏ: hàng cây cao đặt mỗi cây cách nhau một khoảng bằng khoảng nửa đến hai phần ba đường kính tán khi trưởng thành, hàng cây bụi phía trước đặt dày hơn nhiều, so le với hàng sau. Con số thật phải theo loài cụ thể và bề rộng dải cho phép.
Độ thưa lý tưởng là nhìn xuyên qua dải thấy lờ mờ cảnh phía sau, không thấy rõ, không bị chặn hoàn toàn. Khi dải đã lớn, giữ độ thưa ấy bằng cách tỉa thưa tầng cao và cắt tỉa tầng thấp đều đặn.
Dải chắn gió cũng là chỗ sống của chim và côn trùng có ích
Một dải cây nhiều tầng nhiều loài khác hẳn một hàng cây cùng loài cắt xén. Nó có hoa vào những mùa khác nhau, có trái nhỏ, có cành rậm để chim làm tổ, có lớp lá rụng dưới gốc cho côn trùng có ích trú ẩn. Chim ăn sâu và các loài thiên địch sống trong dải sẽ đi kiếm ăn sang vườn rau, vườn hoa bên cạnh.
Vì vậy, nếu điều kiện cho phép, trộn vài loài cây bản địa vào dải, để dưới gốc một lớp lá rụng thay vì quét sạch, và tránh phun thuốc trừ sâu lên dải. Ở vùng sát rìa Vườn quốc gia Tà Đùng, chỉ dùng cây có nguồn gốc rõ từ vườn ươm, không trồng loài dễ tự lan ra rừng.
Dải cây cũng giúp vườn trong mùa khô theo cách khác: gió dịu hơn thì đất và lá cây trong vườn mất nước chậm hơn, sương sớm đọng lại lâu hơn trên cỏ và rau phía sau dải. Vì vậy khi dải cây đã lớn, vườn rau phía sau thường cần ít nước tưới hơn trong mùa khô; giảm được bao nhiêu thì tuỳ từng vườn, chưa có con số chung nào cho vùng hồ. Lớp lá rụng dưới chân dải, nếu để lại, còn là nguồn vật liệu phủ gốc tại chỗ cho cả khu vườn.
Khi chưa có dải cây: chắn gió tạm cho vườn rau và cây non
Dải cây cần nhiều năm mới đủ cao. Trong lúc chờ, vườn rau và cây non vẫn cần được che gió ngay mùa khô này. Cách làm phổ biến là dựng phên tre đan thưa, lưới chắn gió hoặc lưới che nắng căng trên cọc ở phía gió thổi tới, cao hơn luống rau một chút. Lưới cũng nên có độ thưa, vì cùng nguyên lý: tấm chắn kín đặc tạo xoáy ngay sau lưng nó.
Một cách khác tận dụng chính cây trồng: trồng một hàng cây ngắn ngày, lớn nhanh như chuối, mía, sả dày khóm ở phía gió của vườn rau. Hàng cây ấy cho tác dụng trong vài tháng, lại cho ăn được. Khi dải chắn gió lâu năm đã lên, hàng tạm này có thể bỏ hoặc giữ lại làm tầng thấp.
Khung tạm phải chằng chắc. Gió giật đầu mùa mưa ở đồi trống có thể giật bung cả khung lưới, đổ đè lên chính những luống rau cần che. Cọc đóng sâu, dây chằng chéo, mép lưới buộc nhiều điểm, và tháo bớt lưới khi có báo giông lớn.
Chăm dải chắn gió theo năm
Ba năm đầu: giữ sống và lấp khe. Tưới mùa khô, làm cỏ quanh gốc, trồng dặm cây chết. Cây tầng thấp có thể cắt nhẹ để đâm nhánh dày từ gốc.
Năm thứ tư trở đi: giữ hình. Cắt tầng thấp để giữ chiều cao và độ dày, tỉa tầng cao để tán thoáng, không để cành dưới chết hàng loạt.
Theo dõi cây tạm. Nếu đã trồng cây mọc nhanh làm tầng cao tạm, tỉa dần hoặc hạ khi cây lâu năm bên cạnh đủ lớn. Đừng để cây tạm cao vống, gỗ giòn đứng mãi ở mép vườn.
Kiểm trước mùa giông. Dải chắn gió cũng là cây, cũng có cành khô, cây nghiêng. Gộp việc kiểm dải vào buổi kiểm cây cuối mùa khô, ưu tiên những cây tầng cao đứng gần nhà và lối đi.
Giữ chân dải không bị xói. Dải thường chạy ở rìa vườn, có khi sát mép dốc. Sau mỗi mùa mưa, đi dọc chân dải xem có rãnh xói mới nào cắt ngang không, lấp và phủ lại ngay khi còn nhỏ.
Không đốt dọn dưới chân dải. Lá khô dưới chân dải mùa khô rất dễ bắt lửa. Đừng đốt rác gần dải; nếu cần dọn, cào lá vào ủ phân hoặc rải phủ gốc ở vườn trong.
Câu hỏi thường gặp
Hàng cây chắn gió có nên trồng thật dày cho kín?
Không nên kín đặc. Dải cây kín như bức tường đẩy gió vọt lên rồi đổ xuống ngay phía sau, tạo xoáy. Dải có độ thưa vừa phải cho một phần gió lọt qua, làm gió dịu đều trên vùng rộng hơn phía sau.
Dải chắn gió che được bao xa?
Vùng được che phía sau dài gấp nhiều lần chiều cao của dải, gió dịu nhất ở đoạn gần. Con số cụ thể tuỳ địa hình đồi, độ thưa và chiều dài dải. Dải càng cao và đủ dài thì vùng che càng rộng.
Nên trồng mấy hàng cây chắn gió cho vườn nhà?
Vườn nhà thường đủ với hai hoặc ba hàng so le: một hàng cây cao, một hàng cây bụi, có thể thêm hàng thấp ở mép. Đất hẹp thì một hàng cây cao xen cây bụi vẫn có tác dụng, miễn không có khe hở lớn.
Có nên dùng keo làm cây chắn gió?
Keo lớn nhanh nên cho tác dụng sớm, nhưng gỗ nhẹ, cành giòn, gặp gió giật dễ gãy. Nếu dùng, đặt ở rìa xa nhà, coi là cây tạm và có kế hoạch thay bằng cây gỗ chắc hơn trồng xen bên cạnh.
Dải chắn gió có làm mất view ra hồ không?
Có thể, nếu đặt sai chỗ. Ở đoạn cần giữ hướng nhìn, chỉ trồng tầng thấp hoặc để cây cao thưa, nâng tán cao. Dải chính nên đặt ở phía gió thổi tới, thường không trùng hoàn toàn với hướng nhìn đẹp nhất.
Bao lâu thì dải chắn gió có tác dụng?
Tầng cây bụi thấp có thể giảm gió sát mặt đất ngay từ mùa khô thứ hai. Tầng cây cao cần nhiều năm mới đủ cao. Trong lúc chờ, dùng phên tre, lưới chắn tạm cho vườn rau và cây non.