Khoảng tháng 7 đến tháng 9 là giữa mùa mưa ở vùng hồ Tà Đùng: có những đợt mưa dầm nhiều ngày, sương dày, ít nắng, đất đỏ sũng nước. Việc vườn trong ba tháng này là giữ chứ không mở rộng: tỉa cho thoáng, buộc lại cây, giữ rãnh thông và kiểm tra bậc vườn sau mỗi trận mưa lớn, trồng rau ăn lá dưới mái che, giâm cành và ủ phân dưới mái, hái gia vị phơi trong nhà; và ngừng làm vườn khi thấy dấu hiệu đất sạt.
Nhiều người lên Tà Đùng giữa mùa mưa thấy vườn xanh rậm thì mừng, nhưng xanh rậm cũng là lúc nấm bệnh, thối rễ, ốc sên mạnh nhất. Một khu vườn đi qua mùa mưa dầm khoẻ mạnh là khu vườn có gió lùa qua tán, nước có đường thoát, và đất không trơ ra dưới mưa.
Mưa dầm và sương: một tuần điển hình giữa mùa
Giữa mùa mưa, thời tiết vùng hồ thường xen kẽ những đợt mưa dầm kéo dài vài ngày với những ngày tạnh ráo, có khi hửng nắng buổi sáng rồi chiều lại mưa. Sương mù dày bao các thung lũng và mặt hồ từ đêm tới sáng, có hôm tới gần trưa mới tan. Lá cây ướt từ đêm tới giữa buổi sáng, có ngày không kịp khô trước khi mưa lại.
Đất đỏ bazan thấm nước tốt khi tơi xốp, nhưng sau nhiều ngày mưa, đất sũng, những chỗ bị nén chặt như lối đi, nền cũ, chân bậc trở thành chỗ đọng nước. Đường đất vào nhà có thể trơn lầy, có đoạn xe khó đi, nên việc mua thêm vật tư giữa mùa thường khó hơn đầu mùa.
Với người làm vườn, đây là những tuần nên làm vườn theo cơ hội: ngày tạnh ráo thì ra vườn làm những việc cần đất khô như tỉa cành, buộc cây, dọn lá bệnh; ngày mưa thì làm việc dưới mái như giâm cành, ủ phân, chuẩn bị bầu, sửa dụng cụ.
Tỉa thoáng, buộc lại cây, cắt hoa tàn
Nấm bệnh trên lá cần lá ướt lâu và không khí tù đọng. Tỉa cho gió lùa được qua tán là cách phòng bệnh hiệu quả nhất trong mùa mưa dầm. Với bụi hoa, cắt bớt cành mọc chen vào giữa bụi, cành sát đất, cành yếu. Với cây cà chua, ớt, đậu, tỉa lá già sát gốc, giữ khoảng hở giữa đất và lá thấp nhất. Với cây bóng mát non, chỉ cắt cành mọc ngang thấp chạm luống rau, không tỉa nặng.
Cây leo giàn, cây cao đang lớn nhanh trong mùa mưa thường nặng ngọn, dây buộc từ đầu mùa đã chật hay tuột. Đi một vòng buộc lại, nới dây ở cây đã to thân. Giàn bầu bí, mướp kiểm tra các điểm buộc, vì giàn ướt đầy lá và quả có thể sập khi có gió.
Hoa tàn trong mùa mưa nhanh mục, thành chỗ nấm mốc xám bám vào rồi lan sang nụ mới. Cắt hoa tàn đều đặn, gom bỏ, không để rơi rụng quanh gốc. Mỗi lần cắt cành bệnh, lau lưỡi kéo bằng cồn trước khi sang cây khác. Cách nhận biết và xử lý các bệnh nấm lá mùa mưa có bài riêng trong danh mục sâu bệnh vườn nhà.
Sau mỗi trận mưa lớn: kiểm tra những chỗ nào
Mưa lớn giữa mùa là lúc khu vườn trên đồi bị thử thách nhiều nhất. Sau mỗi trận, khi trời đã tạnh và an toàn, đi một vòng kiểm tra theo thứ tự từ trên xuống.
- Máng xối và ống thoát: có tràn không, có lá bít không.
- Rãnh đỉnh phía trên vườn: nước có chảy đúng đường không, có đoạn nào tràn ra bậc vườn không.
- Mặt bậc vườn: có rãnh xói mới không, đất có trôi khỏi mép bậc không.
- Tường đá thấp giữ bậc: có viên nào bị đẩy lồi ra, chân tường có bị khoét không.
- Cửa xả cuối rãnh: đá lót còn không, nước có đào thành hố không.
- Chỗ trũng, quanh gốc cây: có nước đọng quá một ngày không.
- Cây lớn: có nghiêng thêm, đất quanh gốc có nứt, có rễ lộ ra không.
Những hư hỏng nhỏ nên sửa ngay khi trời tạnh: lấp rãnh xói bằng đất và đá, đặt lại viên đá tường, đào thêm lối thoát cho chỗ úng. Nếu thấy vết nứt dài trên mặt đất, tường lún, cây lớn nghiêng dần, nước đục chảy ra từ chân dốc, đó là dấu hiệu nguy cơ sạt lở, vượt quy mô vườn nhà: tránh xa khu vực đó, báo chính quyền xã và mời người có chuyên môn xem xét.
Rau ăn lá dưới mái che: vẫn có rau giữa mùa mưa
Rau ăn lá mềm như cải, xà lách bị mưa dầm dập nát, lấm đất, thối gốc, lại bị ốc ăn. Muốn có rau ăn giữa mùa mưa, cách thường làm ở vườn đồi là dựng một mái che đơn giản: khung tre hoặc sắt, mái nhựa trong hoặc tấm lợp lấy sáng, cao đủ người đứng, hở bốn mặt cho thoáng. Dưới mái là luống nâng có thành, đất trộn nhiều chất hữu cơ, thoát nước tốt.
Rau dưới mái che không bị mưa đập, ít bệnh hơn hẳn, chỉ cần tưới nhẹ khi đất mặt khô. Mái nên đặt hướng để nước mái chảy ra ngoài luống, không đổ vào lối đi. Quanh chân luống vẫn cần chặn ốc. Cũng nhớ rằng dưới mái che thiếu sáng hơn ngoài trời, nên chọn chỗ dựng ở nơi trống nhất của vườn, không dưới tán cây.
Ngoài trời, vẫn có những loại rau chịu mưa lớn tốt: rau muống, mồng tơi, rau lang, rau dền, rau ngót, lá lốt, và các loại bầu bí, mướp, đậu trên giàn. Một vườn bếp giữa mùa mưa nên dựa vào nhóm này, còn rau mềm để dành dưới mái che hoặc chờ cuối mùa.
Việc dưới mái ngày mưa: giâm cành, ủ phân, chuẩn bị bầu
Mùa mưa ẩm là mùa giâm cành thuận lợi nhất trong năm: cành giâm ít bị khô, ra rễ nhanh. Hoa giấy, dâm bụt, ngũ sắc, cây hàng rào, nhiều loại rau gia vị thân mềm như húng, tía tô đều giâm được. Cắt đoạn cành bánh tẻ, bỏ bớt lá, cắm vào bầu đất tơi hoặc cát ẩm, đặt dưới mái che sáng, giữ ẩm vừa phải. Đây là cách nhân thêm cây cho chính khu vườn mà không tốn tiền mua giống.
Đống ủ phân giữa mùa mưa dễ bị sũng nước, thiếu khí, bốc mùi chua. Nếu đống ủ ngoài trời, che một tấm bạt hoặc mái nhỏ, đắp thêm lớp vật liệu khô như lá khô, rơm, giấy bìa xé nhỏ, đảo khi trời tạnh để đống thoáng khí. Đống ủ làm đúng cách trong mùa mưa sẽ cho phân bón vào cuối năm.
Ngày mưa cũng là lúc sửa dụng cụ: mài kéo, thay cán cuốc, vá ống tưới, phân loại hạt giống còn lại và cho vào hộp kín có gói hút ẩm. Một buổi chiều mưa như vậy giúp mùa khô sau chạy trơn tru.
Hái gia vị và phơi trong mùa ẩm
Sả, húng, tía tô, kinh giới, lá lốt lớn rất nhanh trong mùa mưa, nhiều khi ăn không kịp. Hái thường xuyên giúp cây ra nhánh mới, gọn gàng, ít chỗ cho nấm bám. Phần dư có thể phơi khô để dành, nhưng giữa mùa mưa dầm phơi ngoài trời thường không khô, dễ mốc.
Cách phơi hợp lý là buộc thành bó nhỏ, treo ngược ở chỗ thoáng gió trong nhà hoặc dưới hiên không hắt mưa, tránh nắng trực tiếp. Lá đã khô giòn thì cho vào lọ kín, để chỗ khô. Bó nào có dấu hiệu mốc, đốm trắng xanh, mùi lạ thì bỏ đi, không tiếc. Với gừng, nghệ trồng từ đầu mùa, chưa phải lúc thu; cứ để củ lớn tiếp đến mùa khô.
Rau thơm hái về dùng tươi trong mùa mưa nên rửa kỹ từng lá dưới vòi nước chảy, vì lá sát đất dễ dính bùn và trứng ốc. Phần cây sát mặt đất, lá úa vàng, lá có vệt nhớt thì bỏ, chỉ giữ ngọn non phía trên. Hái vào buổi sáng sau khi sương tan, lá khô ráo, rau để được lâu hơn hái lúc lá còn ướt.
Một số cây gia vị và cây thuốc nam trong vườn nhà được dùng theo kinh nghiệm dân gian; khi định dùng cho người ốm, trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai hay người đang dùng thuốc, nên hỏi bác sĩ hoặc thầy thuốc có chuyên môn trước.
Cỏ phủ và mái dốc giữa mùa: dặm chỗ hở, cắt chỗ lấn
Cỏ và cây phủ gieo trồng từ đầu mùa mưa tới tháng 7 thường đã lên dày, nhưng hiếm khi đều. Có những chỗ hở do hạt trôi theo mưa, hom chết vì nắng giữa hai cơn mưa đầu mùa, hoặc đất quá dốc không giữ được. Tháng 7 là lần cuối trong năm nên dặm lại, vì cây trồng dặm vẫn còn hai ba tháng mưa để bén rễ. Ở chỗ hở nhiều lần, thay hạt bằng hom hoặc khóm cỏ đã có rễ, ghim chặt bằng que tre, phủ thêm rơm.
Ngược lại, một số loài phủ đất mọc rất mạnh trong mùa mưa và bắt đầu bò lên luống rau, leo vào bồn hoa, phủ kín chân cây non. Cắt viền những chỗ lấn, giữ khoảng trống quanh gốc cây non, kéo dây bò ra khỏi lối đi. Phần cắt bỏ là nguồn vật liệu xanh tốt cho đống ủ.
Hàng cỏ hương bài trồng theo đường đồng mức thường cần cắt thấp bớt vào giữa mùa để khóm đẻ nhánh dày hơn và không che nắng luống bên dưới. Cắt vào ngày tạnh, không cắt sát gốc. Lá cắt rải ngay tại chỗ, xếp ngang dốc, thành một lớp phủ giữ đất thêm cho bậc bên dưới. Chi tiết cách chăm từng loại cỏ phủ có ở danh mục cỏ, thảm phủ và chống xói của trang.
Tháng 9: chuẩn bị cho lứa rau và hoa cuối năm
Khi mưa còn nhiều nhưng đã có những ngày nắng dài hơn, tháng 9 là lúc nhìn về cuối năm. Lứa rau đẹp nhất năm sẽ gieo vào khoảng tháng 10 và 11, hoa cho dịp Tết phải trồng từ cuối mùa mưa. Muốn kịp, hạt giống, cây giống nên được đặt mua từ bây giờ, khi đường vào thôn có thể vẫn còn trơn lầy và hàng chở lên chậm.
Luống rau định gieo cuối năm nên được dọn trước: nhổ những luống rau mùa mưa đã già, bổ sung phân ủ hoai, xới tơi, làm lại thành luống nâng nếu đất đã bị mưa làm dẹt. Phủ rơm lên mặt luống để chờ, tránh mưa đập làm đất chai cứng và cỏ mọc lại. Khi trời đã thưa mưa, chỉ việc gạt lớp phủ và gieo.
Đây cũng là lúc xem lại sổ vườn của mùa mưa năm nay: chỗ nào úng, chỗ nào xói, cây nào bệnh nặng, khu nào ốc nhiều. Những ghi chép ấy dùng ngay trong những tuần tới để quyết định đặt luống rau cuối năm ở đâu cho an toàn, và dùng cho mùa mưa năm sau. Bài về vườn tháng 10 và tháng 11 trong danh mục này đi tiếp phần việc chuyển mùa.
Câu hỏi thường gặp
Giữa mùa mưa có nên trồng thêm cây lâu năm không?
Có thể trồng ở chỗ thoát nước tốt, nhưng cây trồng tháng 7–9 có ít thời gian bén rễ hơn cây trồng đầu mùa và dễ thối rễ ở chỗ đất sũng. Nếu trồng, chọn ngày tạnh ráo, vun gốc cao hơn mặt đất một chút, và chuẩn bị tưới cho cây suốt mùa khô đầu tiên.
Làm sao trồng được rau ăn lá giữa mùa mưa dầm?
Dựng mái che bằng nhựa trong hoặc tấm lợp lấy sáng, hở bốn mặt, bên dưới làm luống nâng có thành và đất thoát nước tốt. Ngoài trời thì chọn rau chịu mưa như rau muống, mồng tơi, rau lang, rau dền, rau ngót, bầu bí, mướp, đậu leo giàn.
Sau trận mưa lớn cần kiểm tra gì trong vườn trên đồi?
Kiểm tra từ trên xuống: máng xối, rãnh đỉnh, mặt bậc vườn có rãnh xói không, tường đá có bị đẩy lồi, cửa xả cuối rãnh, chỗ đọng nước, cây lớn có nghiêng thêm không. Sửa ngay hư hỏng nhỏ; vết nứt dài, tường lún là dấu hiệu sạt lở, cần báo xã.
Mùa mưa có phải là mùa giâm cành tốt nhất không?
Thường là vậy, vì không khí ẩm giúp cành giâm ít bị khô và ra rễ nhanh. Đặt bầu giâm dưới mái che sáng, tránh mưa dập trực tiếp và đất trong bầu không bị sũng. Hoa giấy, dâm bụt, ngũ sắc, cây hàng rào, húng, tía tô đều giâm dễ.
Đống ủ phân bị úng nước, bốc mùi chua thì làm sao?
Che mưa cho đống ủ bằng bạt hoặc mái nhỏ, trộn thêm vật liệu khô như lá khô, rơm, giấy bìa xé nhỏ, đảo đống khi trời tạnh để đống thoáng khí. Mùi chua thường do thiếu khí và quá ướt; khi đống thoáng lại, mùi sẽ giảm dần.
Khi nào nên ngừng làm vườn giữa mùa mưa?
Khi đang có mưa to kèm sấm sét, khi đất trên mái dốc có vết nứt dài, tường đá lún, cây lớn nghiêng dần, hoặc nước đục chảy ra từ chân dốc. Lúc đó tránh xa khu vực nguy hiểm, báo chính quyền xã và chờ người có chuyên môn xem xét.