Vườn quanh một căn nhà nghỉ trên đồi nên được chia thành vài vùng theo mức chăm sóc, tính từ hiên nhà ra ngoài: sát nhà là vùng chăm kỹ (bồn hoa, góc ngồi, lối vào), kế đó là vùng chăm vừa (sân cỏ, bụi hoa lớn, vài luống rau), xa hơn là vùng chăm nhẹ (cây bóng mát, băng cỏ giữ đất, cỏ phát định kỳ). Công sức và tiền dồn vào chỗ khách và chủ nhìn, đi, ngồi nhiều nhất; chỗ xa chỉ cần giữ đất và gọn.
Ở xã Tà Đùng (tỉnh Lâm Đồng — trước 1/7/2025 là các xã Đắk Som và Đắk R'Măng của huyện Đắk Glong, tỉnh Đắk Nông), nhiều căn nhà nghỉ, villa nhỏ, homestay được làm trên những lô đất vườn rộng vài nghìn mét vuông trên sườn đồi quanh hồ thủy điện Đồng Nai 3. Chủ nhà thường ở TP.HCM hoặc nơi khác, chỉ lên vài lần mỗi tháng, giao việc hằng ngày cho người trông nhà. Muốn trồng kín cả lô với cùng mức chăm sóc là việc không ai theo nổi. Chia vùng là cách đặt kỳ vọng cho đúng ngay từ đầu.
Vì sao phải chia vùng trước khi mua cây
Sai lầm hay gặp nhất khi làm vườn cho nhà nghỉ là mua cây trước, rồi mới nghĩ trồng ở đâu, ai chăm. Một xe cây hoa đẹp mắt về tới nơi thường được trồng rải khắp lô cho "kín", và sau một mùa khô, phần lớn số cây ở xa nhà chết vì không ai tưới, phần còn lại bị cỏ trùm. Chủ nhà mất tiền, người trông nhà mất công, khu vườn vẫn trông bỏ dở.
Chia vùng đảo ngược thứ tự: trước hết hỏi người sẽ ở, khách sẽ đi, ngồi, nhìn ở đâu; người trông nhà có bao nhiêu giờ mỗi tuần cho vườn; nguồn nước tưới tới được chỗ nào. Từ đó mới khoanh vùng nào cần đẹp từng ngày, vùng nào chỉ cần xanh và gọn. Cây cối được chọn theo vùng, không theo sở thích tức thời.
Cách nghĩ này không mới. Trong trường phái thiết kế vườn bền vững gọi là permaculture, người ta chia khu đất thành các vùng đánh số từ trong nhà ra ngoài theo tần suất con người lui tới, việc cần chăm nhiều đặt gần, việc chăm ít đặt xa. Với nhà nghỉ quanh hồ, không cần theo trọn trường phái đó, chỉ cần lấy ý chính: gần thì kỹ, xa thì nhẹ.
Bốn vùng của một khu vườn nhà nghỉ trên đồi
Ranh giới giữa các vùng không cần thẳng như kẻ chỉ; chúng uốn theo địa hình, lối đi và tầm nhìn. Bảng dưới là khung gợi ý.
| Vùng | Vị trí | Trồng gì | Mức chăm |
|---|---|---|---|
| Vùng sát nhà | Bồn quanh hiên, hai bên cửa, góc ngồi, đầu lối vào | Hoa bụi thấp, cây lá màu, vài chậu lớn, rau thơm hái nhanh | Hằng tuần: tưới, nhặt lá, cắt hoa tàn |
| Vùng sinh hoạt | Sân cỏ, lối đi chính, chỗ để xe, góc nướng ngoài trời | Cỏ sân, bụi hoa lớn, hàng rào sống, cây bóng mát nhỏ | Vài tuần một lần: cắt cỏ, tỉa |
| Vùng vườn | Bậc vườn dưới sân, luống rau, cây ăn trái vài gốc | Rau theo mùa, cây ăn trái, cây hoa leo giàn | Tuỳ người trông nhà có thời gian hay không |
| Vùng giữ đất | Mái dốc xa, ranh đất, mép dưới | Băng cỏ hương bài, cỏ tự nhiên phát thấp, cây bóng mát lớn | Vài tháng một lần: phát cỏ, kiểm rãnh nước |
Nếu chủ nhà chưa chắc người trông nhà làm được bao nhiêu, hãy làm thật kỹ vùng sát nhà trước, để vùng vườn ở mức đơn giản (phủ cỏ, phủ rơm) và nâng dần khi đã biết sức. Vườn nhỏ mà đẹp đều luôn hơn vườn rộng mà dở dang.
Vùng sát nhà: nơi khu vườn được nhìn nhiều nhất
Khách bước xuống xe, đi vài bước lên bậc, ngồi ở hiên uống trà buổi sáng: phần lớn ấn tượng về khu vườn đến từ vài chục mét vuông quanh nhà. Đây là chỗ đáng đầu tư nhất cả về cây lẫn công chăm. Cây ở vùng này nên là loài khoẻ, nở nhiều tháng, hợp nắng gió vùng hồ, và được trồng thành mảng lớn đơn giản thay vì mỗi thứ một cây.
Gom cây thành mảng
Một bồn dài trồng một hai loài thành khối màu nhìn gọn và dễ chăm hơn nhiều so với một bồn trồng mười loài, mỗi loài một gốc. Mỗi loài có nhu cầu nước, nắng, cắt tỉa khác nhau; gom ít loài lại giúp người trông nhà nhớ việc dễ hơn. Nên có một hai điểm nhấn, chẳng hạn một chậu lớn cạnh cửa hay một giàn hoa leo, còn lại là nền xanh.Giữ khoảng cách với tường và mái
Bồn sát nhà nên để chừa một dải sỏi giữa bồn và chân tường, cây bụi không chạm mái hiên. Chi tiết có ở bài riêng về bồn cây quanh hiên trong danh mục này. Nói gọn: vùng sát nhà đẹp nhưng không được làm nhà ẩm, mốc hay làm đầy máng xối.Vùng xa nhà: giữ đất, giữ gọn, đừng đòi đẹp
Phần lô đất xa nhà, nhất là các mái dốc xuống phía hồ hay phía đường thôn, không nên được kỳ vọng như một khu vườn hoa. Nhiệm vụ chính của nó là giữ đất qua mùa mưa, không thành chỗ cháy mùa khô, và không thành bụi rậm che lối. Những việc này có các bài riêng trong danh mục cỏ, thảm phủ và chống xói của trang.
Cách làm đơn giản nhất cho vùng này là giữ lớp cỏ tự nhiên, phát thấp vài lần mỗi mùa mưa, trồng một hai hàng cỏ hương bài ngang dốc ở chỗ nước hay gom, và vài cây bóng mát lớn rải rác. Khi chủ nhà có thời gian và muốn mở rộng, vùng xa có thể dần thành vườn cây ăn trái hay đồi hoa dại, nhưng nên mở rộng từ mép trong ra, từng mảng một.
Có một điều riêng với vùng xa nhà ở các lô sát hồ: nếu đất kéo xuống tới khu vực ven hồ, phần đó thường chịu quy định của đơn vị quản lý hồ thủy điện. Trước khi trồng, rào hay làm gì ở mép nước, nên hỏi Ủy ban nhân dân xã Tà Đùng hoặc đơn vị quản lý. Đừng trồng cây lạ, cây dễ lan xuống vùng ven hồ.
Lập bản phác vùng cho căn nhà của mình
Không cần bản vẽ thiết kế; một tờ giấy, vài tấm ảnh chụp từ các góc và một buổi đi quanh nhà là đủ.
- Vẽ khung. Phác hình nhà, sân, lối vào, chỗ để xe, bể nước, đường điện, ranh đất. Đánh dấu hướng nắng chiều và hướng gió mạnh mùa khô.
- Đánh dấu chỗ người dùng. Chỗ khách ngồi, lối hay đi, cửa sổ phòng ngủ, chỗ phơi đồ, chỗ đổ rác. Đây là những chỗ cần vùng sát nhà.
- Vẽ đường nước. Vòi nước, đường ống tưới có sẵn hoặc định kéo. Vùng chăm kỹ phải nằm trong tầm vòi.
- Khoanh bốn vùng. Vẽ bốn vòng từ trong ra ngoài theo bảng ở trên, uốn theo địa hình.
- Ghi việc và người làm cho từng vùng. Mỗi vùng ghi việc chính và tần suất. Hỏi người trông nhà xem có làm được không.
- Bắt đầu từ vùng sát nhà. Làm xong một vùng cho đẹp, rồi mới sang vùng tiếp theo.
Giữ bản phác này trong nhà, dán ở kho dụng cụ hoặc chụp gửi người trông nhà. Khi đổi người trông nhà hay thuê thợ làm vườn, bản phác giúp họ hiểu ngay khu vườn được chăm theo ý nào.
Những câu nên hỏi trước khi trồng cây đầu tiên
Mùa khô ai tưới, tưới bằng gì? Câu này quyết định gần hết danh sách cây. Không có người tưới đều thì vùng sát nhà cũng phải chọn loài chịu hạn và có tưới hẹn giờ.
Khách có trẻ nhỏ, có vật nuôi không? Nếu nhà nghỉ thường đón gia đình có trẻ nhỏ, vùng sát nhà phải tránh cây có gai, cây có nhựa độc, mặt nước không rào.
Có đốt lửa, nướng ngoài trời không? Có thì cần vị trí an toàn, vành đai không cháy, như bài riêng về chỗ nướng trong danh mục này.
Muốn nhìn ra hồ từ đâu? Ở hướng nhìn ra hồ, giữ cây thấp; chuyện chọn khung nhìn là của trang khác, ở đây chỉ cần nhớ đừng trồng cây cao chắn đúng hướng đó.
Người trông nhà có biết làm vườn không? Nếu không, vườn càng phải đơn giản: ít loài, việc lặp lại, có danh sách việc rõ ràng.
Ví dụ giả định: một lô hai nghìn mét vuông có căn nhà nghỉ hai phòng
Lấy một ví dụ giả định để thấy bốn vùng hiện ra trên đất thật. Lô đất rộng khoảng hai nghìn mét vuông trên sườn đồi, căn nhà nghỉ hai phòng ngủ đặt ở phần cao, hiên quay về phía hồ. Lối xe từ đường thôn lên tới một khoảng sân đất ở hông nhà. Phía dưới hiên là một mái dốc dài xuống tới ranh đất, cuối mái có vài cây cà phê cũ của chủ trước để lại. Người trông nhà là hàng xóm, làm giúp mỗi tuần hai buổi.
Vùng sát nhà trong ví dụ này là dải đất quanh hiên và hai bên bậc lên nhà, cộng lại chỉ khoảng một trăm mét vuông. Chủ nhà dồn phần lớn tiền cây vào đây: một bồn dài dừa cạn và mười giờ trước hiên, hai bụi hoa lớn ở hai đầu bậc, một giàn hoa leo đứng riêng ở góc hiên đón nắng chiều, vài chậu rau thơm cạnh cửa bếp. Tất cả nằm trong tầm một vòi nước có hẹn giờ.
Vùng sinh hoạt là sân cỏ nhỏ trước hiên và chỗ đỗ xe rải đá dăm, có một cây bóng mát đặt lệch sang hông để không chắn hướng nhìn hồ. Vùng vườn là hai bậc vườn ngay dưới sân, tạm thời chỉ trồng cây họ đậu phủ đất và vài gốc cây ăn trái, chờ chủ nhà biết người trông nhà còn sức làm rau hay không. Vùng giữ đất là toàn bộ mái dốc phía dưới: giữ cỏ tự nhiên, trồng hai hàng hương bài ngang dốc, giữ lại vài cây cà phê cũ làm bóng, phát cỏ ba bốn lần mỗi mùa mưa.
Ví dụ này cho thấy một điều: phần lớn diện tích lô đất không cần đầu tư nhiều, và việc của người trông nhà gói gọn được trong hai buổi mỗi tuần. Đây là ví dụ để hình dung, không phải định mức; lô đất thật có hướng, độ dốc và ý muốn của chủ nhà khác nhau.
Làm từng vùng qua nhiều mùa thay vì làm hết một lần
Chia vùng còn giúp chia việc theo thời gian. Năm đầu tiên, làm xong vùng sát nhà và trồng sẵn cây bóng mát, hàng cỏ giữ đất ở vùng xa, vì cây lớn và băng cỏ cần thời gian nhất. Năm thứ hai, hoàn thiện sân cỏ, chỗ đỗ xe, góc ngồi ngoài trời. Năm thứ ba trở đi mới mở rộng vùng vườn nếu thấy có người chăm. Cách làm này cũng cho chủ nhà thời gian quan sát nắng gió thật của lô đất qua đủ hai mùa trước khi quyết định thứ đắt tiền.
Một mẹo nhỏ là chụp ảnh khu vườn từ cùng ba bốn chỗ đứng cố định vào đầu mùa mưa và đầu mùa khô mỗi năm. Sau vài năm, bộ ảnh cho thấy cây nào lớn nhanh, góc nào luôn khô cháy, góc nào luôn úng, để điều chỉnh vùng cho đúng với thực tế thay vì theo bản phác ban đầu.
Câu hỏi thường gặp
Vườn nhà nghỉ nên trồng kín hay để trống nhiều?
Vùng sát nhà nên trồng đủ dày để đẹp và che đất, nhưng vùng xa có thể để cỏ tự nhiên phát thấp. Khoảng xanh đơn giản, gọn gàng nhìn dễ chịu hơn nhiều so với cây trồng rải rác mà chết dở. Quan trọng là không có khoảng đất trần.
Có nên thuê thiết kế cảnh quan cho nhà nghỉ nhỏ không?
Với nhà nghỉ lớn hoặc lô đất dốc phức tạp, một người thiết kế có kinh nghiệm vùng cao giúp tránh nhiều sai lầm. Với căn nhà nhỏ, chủ nhà tự chia vùng như trong bài rồi nhờ thợ làm vườn địa phương thực hiện cũng đủ, miễn chọn cây hợp khí hậu.
Nên trồng cây gì đầu tiên?
Cây bóng mát và hàng cỏ giữ đất nên trồng sớm vì cần nhiều năm mới lớn. Ở vùng sát nhà, trồng các bụi hoa khoẻ làm khung trước, hoa thời vụ và chậu trang trí thêm sau.
Trồng vào mùa nào thì tốt nhất?
Ở vùng hồ Tà Đùng, đầu mùa mưa (thường khoảng tháng 5–6) là lúc trồng cây ít phải tưới nhất. Trồng mùa khô vẫn được ở vùng sát nhà có nước, nhưng phải tưới đều trong mấy tuần đầu.
Vườn có cần thay đổi theo mùa không?
Khung vườn giữ nguyên, chỉ thay đổi ở vài điểm nhấn như chậu hoa, bồn hoa thời vụ. Thay đổi cả vườn theo mùa rất tốn công và tiền, không hợp nhà nghỉ chủ ở xa.
Khách có được tự hái rau, hoa trong vườn không?
Đó là quyết định của chủ nhà. Nếu cho phép, nên có một vài luống rau thơm và bồn hoa riêng gần nhà dành cho khách hái, nói rõ khu nào được hái, khu nào không, để vườn chính không bị hái trụi.